boekrecensie

Jamal Ouariachi levert rake kritiek op de wokecultuur in nogal eendimensionale satire ★★★☆☆

Jamal Ouariachi trekt in zijn nieuwe roman alles uit de kast om de uitwassen van het wokedenken te hekelen. Herfstdraad overtuigt als verhaal over een ongelukkige veertiger. Minder als satire.

Lotte Jensen
null Beeld Martyn F. Overweel
Beeld Martyn F. Overweel

In Herfstdraad, de nieuwe roman van Jamal Ouariachi, ondergaat de hoofdpersoon op zeker moment een ‘boekenkastdiagnose’. De workshopleider Ebissé constateert dat zijn boekenbezit het typische universum van de witte man weerspiegelt: Philip Roth, John Updike, Norman Mailer, Vladimir Nabokov en maar liefst vier planken Willem Frederik Hermans en Gerard Reve! Het nostalgische terugverlangen naar ‘ons’ Indië van Hella Haasse en het antisemitisme van Kellendonk zijn al even verwerpelijk. Ook de kinderliteratuur moet het ontgelden: de workshopleider vraagt zich ontsteld af wat een zwart kind ervaart bij het lezen van Pluk van de Petteflet en Jip en Janneke. Als alternatief wijst ze Filola wil een krokodil aan, waarin de olijke Filola geen meisjesdingen wil maar een krokodil. Ze heeft bovendien twee moeders. Ideale intersectionele lectuur: ‘de hele wereld in één grote omhelzing van etniciteit, religie, genderidentiteit en seksuele voorkeur’.

Ouariachi trekt in Herfstdraad alles uit de kast om de uitwassen van het wokisme, de overgevoelige alertheid op discriminatie van minderheden, te hekelen. De ik-verteller weidt met smaak uit over zijn verhuizing van het centrum van Amsterdam naar een betonwijk op dertien minuten treinen van de hoofdstad. Doodongelukkig is hij daar met zijn Marokkaanse vrouw en hun peuterdochter. Het schrijven wil maar niet lukken in dit helleoord.

Hij bezoekt er bijeenkomsten van Het Kruispunt, een buurtvereniging die diversiteit en inclusiviteit predikt. Via zijn buurman maakt hij kennis met Deftig Rechts, waar hij wegens geldgebrek schrijfklussen voor verricht. Maar wat aanvankelijk een prettige uitlaatklep voor zijn frustraties lijkt, blijkt al snel een griezelige white supremacy-club, die geweld tegen immigranten niet schuwt. De onvermijdelijke scheiding en terugkeer naar Amsterdam brengen uiteindelijk verlichting. En jawel, hij krijgt een veel jongere vriendin, die hem weer man doet voelen.

Jamal Ouariachi Beeld Aurélie Geurts
Jamal OuariachiBeeld Aurélie Geurts

Tussen satire en realisme

De soepel geschreven roman van Ouariachi beweegt zich tussen satire en realisme. Het is niet moeilijk om in Het Kruispunt en Deftig Rechts activisten aan beide zijden van het politieke spectrum te herkennen. Daar ligt meteen het spanningsveld: als realistische vertelling van een ongelukkige veertiger, die steeds verder wegzakt in een moeras van echtelijk geruzie, overmatig drankgebruik en belastingschulden, overtuigt deze roman.

De ik-verteller spaart zichzelf niet: hij meet zijn onvermogen om zijn relationele en financiële problemen aan te pakken breed uit. Hij gaat zo op in zijn eigen kleine zieleleed, dat je hem als lezer maar wat graag een schop onder de kont zou willen geven. Zijn zelfmedelijden kent geen grenzen en dat levert treffende passages op, zoals deze: ‘De koffie is lauw geworden. In de gootsteen ermee, ik vul een nieuwe filter met koffie. Mijn leven is zo’n repetitieve kutroman van Knausgård geworden.’ De echte powervrouw is de Marokkaanse echtgenote, die deze lethargische slapjanus terecht verlaat.

Maar als satire op het wokisme en het rechts-nationalisme komt de roman minder goed uit de verf. Hoe vermakelijk sommige scènes ook zijn, het ligt er gewoonweg te dik bovenop: de personages en het decor waarin zij zich bewegen zijn wel heel eendimensionaal. De eenzijdige focus op Amsterdam, de karakterisering van het ellendige leven in de buitenring (nog steeds op een steenworp afstand van de grote stad!) en de armlastige schrijver die opfleurt als een jongere vrouw hem ziet staan, het zijn te veel clichés bij elkaar.

Bovendien is het lastig om onderscheid te maken tussen de ik-verteller en de auteur, die wel erg veel op elkaar lijken: beiden zijn schrijver, begin veertig en sterk gekant tegen hokjesdenken. Ouariachi’s uitgesproken tweets en columns in Trouw zijn herkenbaar in de plot van het boek. Op Twitter lezen we dat Ouariachi kaartjes voor zijn favoriete band The Cure heeft bemachtigd, in de roman gaat de ik-verteller naar een concert van de Britse band. In Trouw schrijft Ouariachi dat links moet breken met de waanzin van woke, in Herfstdraad voert hij een kruispuntiaanse boekenrazzia ten tonele.

Rake kritiek

Ouariachi levert intussen wel rake kritiek op de heilloze missie van wokeactivisten om overal morele zuiverheid te willen nastreven. Neem de passage over taal en huidskleur, waarbij iedere poging van de ik-verteller om nuances tussen ‘wit’ en ‘zwart’ aan te brengen door de Kruispunt-denkers gefileerd wordt. Welk woord je ook gebruikt, cappuccinokleurig of chocoladebruin, je zult van kolonialisme beticht worden. De ik-verteller besluit dan ook een verfcodesysteem te hanteren om ieder risico op stereotypering te vermijden: Obama-bruine huid is dan 0,39,59,25.

Intussen krijgt Deftig Rechts ook flinke vegen uit de pen. Hoezeer de ik-verteller zich ook opwindt over de ‘Robespierres van de Diversiteit en Inclusie’, deze rabiate, sigaren rokende herenclub ontpopt zich al snel als een extremistische groep. Hun huisbijbel is Het avondland van de Identiteit, geschreven door ‘die lijpe Luuk Sidonia’ (lees: Sid Lukassen).

Gelukkig wordt de soep op de meeste plaatsen niet zo heet gegeten als deze door Ouariachi wordt opgediend – zeker niet buiten de kleine Amsterdamse bubbel. Haasse, Kellendonk en Hermans mogen nog steeds overal gelezen worden, alleen de blik op die literatuur verandert onder invloed van de tijdgeest. Daar is niks mee. Want laten we wel wezen: genderstudies, black studies, cultural studies en kritische analyse van stereotiepe representaties heeft de blik op de literatuur ook verrijkt. Menige leeslijst op de middelbare school of universiteit is er frisser, diverser en spannender op geworden.

Toch mag Oauriachi als het aan mij ligt met onmiddellijke ingang op de leeslijst voor de studie Nederlands worden gezet. Ter voorbereiding moet iedere student een boekenkastdiagnose uitvoeren. Dat gaat heerlijke discussies opleveren.

Jamal Ouariachi: Herfstdraad. Querido; 448 pagina’s; € 23,99.

null Beeld Querido
Beeld Querido
Meer over