Oog voor detailMet blote handen

Ja, pak ze!, wilde ik tegen Hercules roepen, ruk het eruit!

Detail uit ‘Hercules en de Nemeïsche leeuw’, Stefano Maderno.

Je ziet het pas goed van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: Hercules.

Sommige jaren gedragen zich als een monster – ze banjeren door alles heen, platstampend en verscheurend wat er op hun weg komt. Ons jaar 2020 heeft wel heel hard zijn best gedaan om in de eerste zes maanden al een plekje in de toekomstige geschiedenisboeken zeker te stellen. In meer dan één opzicht was 2020 tot nu toe een monster, dat nog niet verslagen is. Dat maakte nogal wat emoties los. Verbazing, afschuw, angst, weerzin, schaamte, onzekerheid, verdriet, kregen we allemaal gratis aangedragen. Of we even álles anders willen doen vanaf nu graag, hoorden we. Geen ouders zien, geen knuffels, geen inkomen, geen vangnet, geen concerten, geen afscheid. We werden geacht onze schouders op te trekken en eronder te zetten tegelijk, en het is wonderlijk hoe veel mensen dat ook echt deden. Niemand had immers schuld, het monster was er nu eenmaal en banjerde door, en wij ook. 2020 deel 1 was een enge combinatie van ingrijpend en gewoon tegelijk.

In het Rijksmuseum is de tentoonstelling Caravaggio-Bernini goed getimed; niet alleen omdat het lekker is even naar iets moois te kijken nu het weer mag. Ook omdat al die emoties die bij velen van ons tegen de kade klotsten door het wegvallen van zekerheden en contact, ook lang geleden al bestonden en zijn uitgebeeld. De Barok was er bijzonder goed in om hevige gevoelens uit te beelden en los te weken bij de kijker.

Hercules, de held uit de Griekse en Romeinse mythologie – Herakles dus in het Grieks, maar we houden het hier even bij de Romeinse variant – had enorme krachten en moest kiezen om die in te zetten voor het goede of kwade. Toen hij boete moest doen (hij had in een gefrustreerde bui zijn vrouw en kinderen vermoord, zo gaat dat in de Griekse verhalen) kreeg hij de ‘onmogelijke’ opdracht van koning Eurystheus om de verwoestende leeuw van Nemea te verslaan. Wapens hielpen niet; de gouden vacht van de leeuw was immuun voor zwaarden en pijlen. Wekenlang zwierf Hercules in het bos rond Nemea, tot hij uiteindelijk op zijn vernuft en blote handen moest vertrouwen. Hij dreef de leeuw in een grot, sloeg hem met een knuppel neer en wurgde hem met beide handen. 

Stefano Maderno, Hercules en de Nemeïsche leeuw, 1621, terracotta, 49,5 x 54,4 cm, Galleria Franchetti alla Ca’ d’ Oro, Venetië.

De niet erg bekende kunstenaar van dit kleine terracotta beeldje maakte er een bijzondere krachtmeting van met fantastische details. In plaats van een knuppel of wurging, scheurt Hercules de bek van de leeuw open alsof hij het kwaad eigenhandig uit het beest wil rukken. Het maakt de leeuw nog meer tot een monster, en Hercules met zijn blote handen verrassend kwetsbaar. Het detail roept op een gekke manier genoegdoening op, dacht ik, alsof je een held zijn pesters ziet verslaan in een film. Ja, pak ze!, wilde ik roepen. Ruk het eruit!

Kunstwerken hebben de boeiende eigenschap dat je er je gevoelens in gespiegeld kunt zien, meestal onverwachts. Zo’n detail als dit – de overdreven gefrustreerde held die het onbedwingbare monster bij de bek te pakken heeft, met die prachtige handen en die tong als een monster dat uit een meer opduikt – is er zo een; het gaat over een leeuw, het voelt als het bedwingen van de chaos om me heen. Dat gaf me even het bevrijdende gevoel dat niks onmogelijk is.

Stefano Maderno, Hercules en de Nemeïsche leeuw, 1621, terracotta, 49,5 x 54,4 cm, Galleria Franchetti alla Ca’ d’ Oro, Venetië. Te zien t/m 13 september in de tentoonstelling Caravaggio-Bernini in het Rijksmuseum Amsterdam.

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over