J van Jacobson is een soort Kristallnacht

De boodschap die Howard Jacobson de lezer van 'J' meegeeft, is een beklemmende. Het leed dat de joodse gemeenschap is aangedaan, zal zich vroeg of laat herhalen.

Pieter van den Blink

Wat is harmonie? Is die te bereiken door dissonante elementen te verwijderen of gaat het om de poging om alles een plaats in het geheel te geven? Wie gelooft in de tweede mogelijkheid, het 'evenwicht van antagonismen', is een uitzondering in Port Reuben, plaats van handeling in de grote dystopische roman van Howard Jacobson.

De mensen hebben rare namen in Port Reuben. Denzel Kroplik, Petroc Rothschild, Kevern Cohen. Dat is het resultaat van 'Operatie Ismaël', waarbij de bevolking collectief de namen heeft aangenomen van hen die kort daarvoor slachtoffer zijn geworden van 'wat gebeurd is'. Ook wie het van joodse thematiek doortrokken werk van Jacobson niet kent, ziet in 'wat gebeurd is' direct een soort Kristallnacht en - al vanaf de doorgestreepte J in de titel - in de slachtoffers het joodse volk. Maar die woorden vallen niet. 'Twitternacht' wordt het wel genoemd, verwijzend naar een communicatiemiddel dat zeker een rol heeft gespeeld bij de gebeurtenissen waarvan de ongebreidelde gewelddadigheid telkens wordt gesuggereerd.

undefined

Schijnharmonie

Behalve de naamsverandering heeft de samenleving zich aan nog het een en ander onderworpen in een poging na het geweld de harmonie te hervinden. Vragen stellen, kunst beoefenen, al te intensieve communicatie of verre reizen, niks is verboden maar het wordt allemaal ontmoedigd opdat 'elke bron van wanklank is gedempt'. Het verleden dient vergeten te worden.

Maar de nieuwe harmonie is wankel, het is een schijnharmonie. 'Boosheid en misnoegen sijpelden onder elke voordeur door naar buiten, van elk huis in elke stad en elk dorp in het land.' In Port Reuben vinden enkele bloederige moorden plaats. Kevern Cohen wordt verdacht. Tegelijkertijd heeft deze ietwat eigenaardige houtbewerker net de liefde van zijn leven ontmoet. Hoe gegrond de verdenking tegen hem is en hoe spontaan de ontmoeting met zijn lief, dat is de vraag. Hier krijgt de dystopie een plot-gedreven verhaallijn waarvan de lezer pas op de laatste bladzijden ontdekt hoe de vork precies in de steel zit.

undefined

Zwarte humor

Ergens in de totalitaire staat is het inzicht ontstaan dat de samenleving niet kan blijven ontkennen wat er is gebeurd en dat juist de afwezigheid van degenen die toen zijn geëlimineerd harmonie onmogelijk maakt. Ailinn, de vrouw die op Keverns pad is gekomen of gebracht, zou een nieuw volk kunnen stichten. Voor wie nog twijfelde: het gaat om een volk waarbij de vrouwelijke lijn bepalend is voor het lidmaatschap.

Het hele boek lang blijft de lezer zoeken naar waar Port Reuben eigenlijk ligt. In het land van de zwarte humor, waar Jacobson met De Finklerkwestie (Bookerprize 2010) zijn koninkrijk vestigde, of in de contreien van het polemisch engagement, waar hij als columnist in de Britse krant The Independent de scepter zwaait? Of wil hij als liefhebber van Shakespeare een nieuwe vlag planten in het domein van de tragedie? Jacobson geeft veel in J maar vraagt ook veel van de lezer.

undefined

Tragedie

De comfortabele geruststelling uit zijn eerdere boeken dat de jood zelf nog wel kan lachen om wat hem allemaal wordt aangedaan, blijft ten ene male achterwege. De uiterste consequentie van zijn toekomstbeeld is dat het jodendom telkens opnieuw tot bloei wordt gebracht alleen om dan weer op een haar na te worden uitgeroeid. Het naar aanleiding van de nieuwe inzichten opgerichte Restitutiebureau van de staat gaat wel op zoek naar alternatieve bevolkingsgroepen om de rol van antagonist in de samenleving op zich te nemen, de Chinezen maken een kans, maar komt tot de conclusie dat het toch alleen de... kunnen zijn. Je bent uitverkoren of je bent het niet. Daarom is J inderdaad een tragedie. Een dystopische tragedie.

Je zou denken dat naarmate onze tijden duisterder en grimmiger worden, de ruimte voor dit genre afneemt. Is het niet gewoon te laat voor waarschuwingen? Toch verslapt de greep van J geen moment. De grommende dreiging op elke pagina dat wat gebeurd is nog een keer zal gebeuren en dat het dan nog erger zal zijn, alleen al omdat het de herhaling is (en wat gebeurd is was zelf al duidelijk een herhaling van de Kristallnacht) laat je met een andere blik naar de wereld, naar het nieuws kijken. Helaas doet vertaler Jan Fastenau hier en daar nodeloos een schepje boven op de taalspelletjes van Jacobson. 'Caught in the act' betekent op heterdaad en dat krijgt een extra betekenis als het gaat om twee geliefden die in hun liefdesdaad zijn betrapt. Waarom daarvan maken 'op hun hete daad betrapt'?

undefined

Meer over