tentoonstelling

Ivo van Hove weet in Eye een driedimensionale sensatie neer te zetten, die trefzeker de zintuigen beroert ★★★★★

Eye Filmmuseum in Amsterdam heeft het duo Ivo van Hove en Jan Versweyveld een expositie laten inrichten over hun toneelbewerkingen van klassieke films, van Network met Bryan Cranston tot Obsession met Jude Law.

Beelden van Halina Reijn in Husbands (2012) en een projectie van films van de Amerikaanse regisseur John Cassavetes (1929-1989) in All About Theatre About Film.
 Beeld Judith Jockel
Beelden van Halina Reijn in Husbands (2012) en een projectie van films van de Amerikaanse regisseur John Cassavetes (1929-1989) in All About Theatre About Film.Beeld Judith Jockel

Het moest wel eindigen met Network: die volmaakte symbiose van film en toneel. In deze voorstelling bij het National Theatre in 2017, geïnspireerd op de film van Sidney Lumet (1976), tilden regisseur Ivo van Hove en scenograaf Jan Versweyveld dit subgenre eigenhandig naar nieuwe hoogten. Het resultaat is een duizelingwekkend multimediaal spiegelpaleis. Van een filmscript werd hier toneel gemaakt, dat op de bühne live werd verfilmd, om vervolgens direct te worden vertoond op tientallen schermen die daarnaast non-stop andere beelden uitzonden, van oorlogsgruwel tot snoepreclame. Te midden van dit alles schitterde bovendien een heuse filmster, Bryan Cranston, in de onvergetelijke hoofdrol van Howard Beale, de gedoemde nieuwspresentator van een tv-zender.

Bent u daar nog?

Zo werd een sterke maar gedateerde film uit 1976 een pijnlijk actueel podiumkunstwerk over de impact van massamedia, toen èn nu. Een werk waarin filmscenario, liveperformance en camerabeeld zo innig zijn verstrengeld dat een geheel nieuw genre lijkt te zijn ontstaan. De glanzende nieuwsdesk van Beale uit die voorstelling prijkt niet voor niets nu fier in Eye Filmmuseum in Amsterdam.

Op de expositie All About Theatre About Film, over het werk van Van Hove en Versweyveld, vormt Network het slotstuk: een voorlopig eindpunt van een artistieke evolutie die in 1997 begon, toen Van Hove en Versweyveld bij Het Zuidelijk Toneel John Cassavetes’ Faces op toneel brachten. Want dit duo mag samen intussen wereldwijd ruim 150 theater- en operaproducties hebben gemaakt, deze expositie spitst zich toe op de voorstellingen met een filmscenario als startpunt.

De ‘newsdesk’ van Network (2017) met Bryan Cranston, naar de film van Sidney Lumet uit 1976.
 Beeld Judith Jockel
De ‘newsdesk’ van Network (2017) met Bryan Cranston, naar de film van Sidney Lumet uit 1976.Beeld Judith Jockel

Klassieke auteursfilms zijn dat, veelal uit de jaren zestig en zeventig, van filmmakers als Cassavetes, Ingmar Bergman, Luchino Visconti, Michelangelo Antonioni en Pier Paolo Pasolini. Teorema, Scènes uit een huwelijk, Opening Night, Persona: in handen van Van Hove en Versweyveld werden het eigentijdse, multimediale podiumproducties. Geen wonder dat Eye enthousiast een expositie aan dit deel van hun oeuvre wijdt, op de plek waar, aldus directeur Sandra den Hamer, wordt onderzocht ‘wat film méér kan zijn dan dat platte ding op het witte doek’.

Laat dat maar aan Van Hove en Versweyveld over. Zij weten met deze expositie van film een driedimensionale sensatie te maken, die trefzeker bijna alle zintuigen beroert.

Maquette van Scènes uit een huwelijk (2005), naar de televisieserie van Ingmar Bergman uit 1973.
 Beeld Judith Jockel
Maquette van Scènes uit een huwelijk (2005), naar de televisieserie van Ingmar Bergman uit 1973.Beeld Judith Jockel

Veertien keer liet zelfverklaard filmfanaat Van Hove zich voor een voorstelling inspireren door film. (Eigenlijk vijftien, maar All About Eve, dat hij in 2019 maakte in Londen, ontbreekt grotendeels.) Zijn keuze valt op een filmscript als dat iets aankaart waar hij geen beter toneelstuk over kan vinden. Maar minstens zo belangrijk is de technische en artistieke uitdaging: film neemt immers geen genoegen met de in het theater gangbare eenheid van plaats en tijd, en de problemen die dat bij de vertaling naar toneel veroorzaakt, dwingen tot innovatieve oplossingen – daar zijn er op deze expositie talloze van te zien.

Het uitgangspunt is altijd een scenario of script, letters op papier dus, net als een toneeltekst. Op basis daarvan creëren Van Hove en Versweyveld geheel eigen, nieuwe, visuele werelden. Die worden op toneel vervolgens vaak weer met filmeffecten verrijkt: met live camerabeelden, gigantische close-ups, vooraf gefilmde scènes en levensgrote projecties. Zo wordt film getransformeerd tot theater, en theater verrijkt met film.

Het verkennen van die kruisbestuiving in Eye begint weifelend, met een kamer gewijd aan India Song (1999), naar de film van Marguerite Duras (1975). In een oranjerode ruimte met Perzisch tapijt op de vloer prijken wat foto’s en kostuums, en op een groot scherm wordt een teleurstellend krakkemikkige registratie vertoond. Zou de expositie een voorstelling zijn, dan was dit een onvaste proloog.

Een maquette van Network (2017) met de Amerikaanse acteur Bryan ­Cranston. Beeld Judith Jockel
Een maquette van Network (2017) met de Amerikaanse acteur Bryan ­Cranston.Beeld Judith Jockel

Maar in de volgende ruimte vertrekken we dan echt. Deze zaal, ondergedompeld in koel blauw licht, is gewijd aan Antonioni Project (2009). Op drie grote schermen zien we repeterende scènes uit de voorstelling, er is een fraaie maquette van de scenografie en op een vierde scherm worden delen uit de film vertoond. Op zachte, luie stoeltjes kan de bezoeker het allemaal rustig tot zich nemen. Antonioni Project, een theatrale remix van de films L’avventura, La notte en L’eclisse werd destijds niet goed ontvangen, maar is wel exemplarisch voor de experimentele aanpak van Van Hove en Versweyveld.

De acteurs bevinden zich op toneel op een heuse filmset. In een soort livestream zonder de stream worden ze gefilmd vanaf een filmkraan en een camera op rails. Vervolgens worden de beelden op reusachtige schermen van een filmische achtergrond voorzien. Zo ruziet Fedja van Huêt opeens met Karina Smulders op de loopbrug van een wolkenkrabber, of dobbert de cast plots landerig op een bootje in een azuurblauwe zee. De gekozen fragmenten maken de interactie tussen liveperformance en film hier mooi inzichtelijk – beter misschien nog wel dan voor wie toen in de zaal zat.

Verder gaat het, naar de asgrauwe, beklemmende ruimte gewijd aan Teorema (2009). Hier wordt knap hetzelfde benauwde gevoel gewekt dat de lethargische familie in de voorstelling teistert, tot de komst van een ‘mysterieuze vreemdeling’ (Marwan Kenzari, vers van de toneelschool). Grappige gimmick: een tv-scherm vertoont onafgebroken de weinig verheffende documentaire over stokstaartjes waar het verveelde gezin in de voorstelling óók de godganse dag naar kijkt.

Het verschil in ‘gevoelsklimaat’ (Van Hoves term) met de ruimte over Scènes uit een huwelijk (2005) kan haast niet groter zijn. Hier is de sfeer warmbloedig, rommelig, haast gezellig. Aan de muren hangen dezelfde beige wanddoeken als in het decor, zoals is te zien op door het vertrek verspreide tv’tjes. Centraal prijkt opnieuw een mooie maquette, terwijl de ruimte zelf daar een reusachtige replica van lijkt, waardoor je als toeschouwer tegelijkertijd in het deckapor staat en ernaar kijkt. Dat is een bevreemdende ervaring die deze expositie vaker opwekt: dolend door de ruimtes wissel je steeds van positie en perspectief, ben je beurtelings toeschouwer en deelnemer, veraf en dichtbij, alsof je soms door de ene, dan door de andere kant van een verrekijker kijkt.

De zaal gewijd aan Ludwig II (2011), naar de film van Luchino Visconti uit 1972.
 Beeld Judith Jockel
De zaal gewijd aan Ludwig II (2011), naar de film van Luchino Visconti uit 1972.Beeld Judith Jockel

Er zijn ruimten gewijd aan Obsession (naar Visconti’s Ossessione) met Jude Law (nog een filmster!) bij The Barbican in 2017, en aan Ludwig II bij de Münchner Kammerspiele (2011) met beelden van de formidabele Jeroen Willems te midden van krijttekeningen in de stijl van Basquiat. In de zaal over Rocco en zijn broers (2008) is de vierkante speelvloer getransformeerd tot een gigantische gedekte eettafel, inclusief een nog halfvolle pan pasta en haastig afgeruimde borden, alsof mama Parondi en haar vijf zoons pas net zijn uitgegeten. Allemaal hebben de kamers zo een eigen stijl, kleurenpalet en sfeer, soms zelfs een eigen geur.

Constanten zijn de schitterende scènefoto’s, enkele goedgekozen rekwisieten en speciaal voor de expositie vervaardigde, nieuwe maquettes. Een manische theaterwetenschapper zou moeiteloos kunnen promoveren op alle notities, instructies en ontwerpschetsen, plus het duizelingwekkende draaiboek voor Network. Dit zogeheten ‘conduite’ van schier wiskundige precisie is een sensationeel kunstwerk op zich. In Eye staat zo een onvoorstelbare schat aan toneelhistorie uitgestald, die door de prettig toegankelijke presentatie toch ook voor de leek bekoorlijk is.

De kaptafel uit Les damnés (2016), naar de film van Luchino Visconti uit 1969.
 Beeld Judith Jockel
De kaptafel uit Les damnés (2016), naar de film van Luchino Visconti uit 1969.Beeld Judith Jockel

Gaandeweg de route worden de ruimten monumentaler. Speciale vermelding verdient daarbij de monastieke kamer gewijd aan Les damnés, in 2016 de opening van het theaterfestival in Avignon. Met als klapstuk een magnifieke, uitvergrote foto van het witgepleisterde Palais des Papes, alwaar Versweyveld op de binnenplaats blasfemisch een feloranje speelvloer optrok. Rechts in de zaal prijkt de meterslange kaptafel uit het decor, verderop showen paspoppen een paar kostuums. Verder is de ruimte angstwekkend kaal gelaten, als een griezelige echo van de morele leegte van het hier geportretteerde geslacht Von Essenbeck.

Dankzij een bijzonder bruikleen van het Haagse kunstmuseum, een sculptuur van Berlinde De Bruyckere, ontdekt de toeschouwer in de Persona-zaal hoe Van Hove zich soms ook laat inspireren door beeldende kunst. Het openingsbeeld van de voorstelling (2012), van een naakte Marieke Heebink als Elisabeth Vogler, blijkt een levende incarnatie van het beeld van De Bruyckere. Zie hoe pezen en ribben zich aftekenen onder de gemarmerde huid, hoe leven en dood in dit lichaam, in elk lichaam, om voorrang strijden, en eens te meer dringt door hoezeer levensdrift en sterfelijkheid in het oeuvre van Van Hove hand in hand gaan.

De sculptuur van Berlinde De Bruyckere in de zaal over Persona (2012), naar de film van Ingmar Bergman uit 1966, met actrice Marieke Heebink hier op video. Beeld Judith Jockel
De sculptuur van Berlinde De Bruyckere in de zaal over Persona (2012), naar de film van Ingmar Bergman uit 1966, met actrice Marieke Heebink hier op video.Beeld Judith Jockel
Een sculptuur Berlinde De Bruyckere. Beeld Judith Jockel
Een sculptuur Berlinde De Bruyckere.Beeld Judith Jockel

Dat inzicht is al helemaal onontkoombaar in de mooiste ruimte, gewijd aan Kreten en gefluister (2009). Aan de muur vormt een neonkleurig skelet een reusachtig memento mori, en centraal in de ruimte prijkt een ‘body action painting’ in Yves Klein-blauw, het laatste schilderij van de stervende Agnes, bij Van Hove een kunstenaar. In een rigoureuze herziening van Bergmans Schreeuw zonder antwoord (1972) legt Agnes in dit werk met een laatste, woedende krachtsinspanning haar eigen doodsstrijd vast. In een lange, huiveringwekkende scène op een scherm zien we actrice Chris Nietvelt als Agnes razend tekeergaan: rennen, schreeuwen, vallen, stikken, terwijl ze in verf en uitwerpselen haar eigen vergankelijke lichaam vereeuwigt. Speciaal voor deze expositie maakte Nietvelt het werk opnieuw. Zo krijgt niet alleen de voorstelling een nieuw leven, maar worden ook Agnes en haar kunst weer even tot leven gewekt.

Daarmee krijgt deze tentoonstelling ook iets troostrijks: toneel is een voorbijgaande kunstvorm, maar wat hier nu wordt getoond uit het oeuvre van Van Hove en Versweyveld is alvast aan de vergetelheid onttrokken, en blijft straks wellicht voor de eeuwigheid bewaard. En dat is mede te danken aan hun liefde voor film.

Een ‘body action painting’ in Yves Klein-blauw in de ruimte gewijd aan Kreten en gefluister (2009), naar de film van Ingmar Bergman uit 1973. Actrice Chris Nietvelt heeft speciaal voor de expositie het werk opnieuw gemaakt.  Beeld Judith Jockel
Een ‘body action painting’ in Yves Klein-blauw in de ruimte gewijd aan Kreten en gefluister (2009), naar de film van Ingmar Bergman uit 1973. Actrice Chris Nietvelt heeft speciaal voor de expositie het werk opnieuw gemaakt.Beeld Judith Jockel

All About Theatre About Film

Expositie

★★★★★

Eye Filmmuseum, Amsterdam, t/m 9/1.

Bijpassend filmprogramma in Eye

In het aanvullende filmprogramma bij de expositie toont Eye tussen nu en 9 januari zeventien films. Naast films die als inspiratie voor hun voorstellingen dienden, zijn daar ook een aantal andere favorieten van Van Hove en Versweyveld bij, zoals Amour, Margin Call, Synecdoche, New York, Un prophète en In the Mood for Love. Op 9 oktober vertoont Eye de film All About Eve (1950), voorafgegaan door een interview met Van Hove.

Meer over