Inwijding in de wereld volgens Stockhausen

Karlheinz Stockhausen wordt op 22 augustus zeventig. Al voor die tijd viert de componist een feestje in zijn residentie Kürten met een Stockhausen-Kurse voor musici en componisten....

PAY-UUN HIU

Van onze medewerkster

Pay-Uun Hiu

KÜRTEN

Gustavo Trujillo is beslist niet van plan de hele week alleen maar braaf naar Karlheinz Stockhausen te luisteren. De kersverse compositiestudent van Klaas de Vries (hij rondde onlangs zijn studie bij Daan Manneke af) is toch ook naar Kürten afgereisd om hier tijdens de eerste editie van de Stockhausen-Kurse de meester zelf een paar tricky questions te stellen.

Met veel bravour legt hij die zondag 2 augustus bij de eerste gezamenlijke lunch in de aula van de Kürtense Grundschule een Poolse medecursist uit wat er naar zijn mening allemaal niet klopt in de muziek van Stockhausen.

Verscholen in de idyllische heuvelpartijen van het Bergische Land ten oosten van Keulen is het kleine provincieplaatsje Kürten van 2 tot en met 9 augustus meer dan alleen een toeristische trekpleister. Het is deze week zoiets als een navel, een magnetisch centrum in een universum van klanken dat is opgebouwd uit 'formels', geordend volgens principes die minstens de kosmos weerspiegelen en gereguleerd via exacte snelheidsbepalingen.

Kürten is een week lang het concrete middelpunt van de wereld 'volgens Stockhausen', waar 128 musici, componisten en musicologen uit 22 verschillende landen naartoe getrokken zijn.

Een idee van zijn levensgezellin Suzanne Stephens, zegt Stockhausen zondag aan het eind van de middag bij zijn officieel welkom aan alle deelnemers van de Stockhausen-Kurse. 'Wat wil je voor je zeventigste verjaardag?', had ze een jaar geleden aan hem gevraagd. Het antwoord luidde, vrij vertaald: lekker thuisblijven. Altijd maar reizen, altijd maar onderweg: gastdocentschappen, masterclasses en de concerten, waarbij hij zelf nauwlettend de elektronische klankregie voert.

Vorige week zondag nog, verzorgde hij met zijn team in München de première van Michaelion, de laatste akte uit Mittwoch dat weer onderdeel is van Licht, de grote cyclus van zeven avondvullende opera's waaraan Stockhausen sinds 1977 werkt. Hij wilde nu wel eens op één plaats blijven, zich niet verdeeld voelen.

'Al bijna twintig jaar help ik klarinettisten die de muziek van Stockhausen willen spelen', vertelt Stephens voor wie Stockhausen in de loop der jaren talloze bassethoornwerken componeerde. Samen met fluitiste Kathinka Pasveer, die in de eerste helft van de jaren tachtig bij Stockhausen introk, ontvangt ze regelmatig studenten in Kürten om ze te begeleiden bij het instuderen van werken als In Freundschaft en solostukken uit Licht.

Stephens: 'Het is een traditie die geleidelijk is ontstaan en nu leek de tijd rijp om die uit te breiden, om studenten met elkaar in contact te brengen. Om aan stukken te werken waarin ze met elkaar samenspelen.' Het concept van de cursus is eenvoudig: 's ochtends generale repetitie voor het avondconcert (de ene dag een concert door de deelnemers, de andere door de docenten); 's middags de masterclasses per instrument (door 'vaste' Stockhausen-musici als slagwerker Andreas Boettger, trompettist Markus Stockhausen, pianiste Ellen Corver èn Stephens en Pasveer) en een seminar van Stockhausen voor de componisten; en 's avonds concert.

In het Bürgerhaus tegenover het scholencomplex dat door de gemeente Kürten voor de cursus ter beschikking is gesteld, luistert docente Ellen Corver hoe de eerste deelnemer zich door Klavierstück XII heen werkt. 'Een van de belangrijkste dingen in de muziek van Stockhausen is tempo. Zorg dat het tempo klopt', is het eerste commentaar dat ze geeft en praktisch bij elke kandidaat opnieuw kan herhalen. 'Check het tempo met de metronoom', benadrukt ze keer op keer.

'Oefen met metronoom', zegt ook Kathinka Pasveer bij de eerste bijeenkomst van haar fluitklas. Of ze Xi spelen, of Zungenspitzentanz of Flautina - allemaal werken die Pasveer op het lijf geschreven zijn - als er een tempo van 71 pulsen per minuut is voorgeschreven, zullen de Stockhausenspecialisten er met ijselijke precisie op toezien dat het er geen 70 of 72 zijn. 'Wat me vooral opvalt zijn de basisfouten', concludeert Corver de tweede dag, 'ze zijn zo slordig met de partituur, ze spelen gewoon niet wat er staat.'

Corver en Pasveer hebben allebei hun vuurdoop gehad toen Stockhausen in november 1982 een maand gastdocent was aan het Koninklijk Conservatorium in Den Haag. Corver studeerde zich een ongeluk op de Klavierstücke I tot en met IV en haatte die man. 'Als hij komt, wil ik wel eens zien wat hij er zelf van kan', dacht ze.

Stockhausen zong en floot zijn eigen stukken met het grootste gemak en legde feilloos de vinger op elke ritmische fout. Zestien jaar later heeft ze alle veertien Klavierstücke onder zijn supervisie op cd gezet en heeft ze alle moeilijkheden bedwongen, van het vingerklikken op verschillende toonhoogten (Klavierstück XII) tot en met het afschieten van pijlen (Klavierstück XIII) en het tellen van 139 repeterende akkoorden (Klavierstück IX).

'Jahaa, dat zijn de dingen die nooit worden geoefend omdat iedereen zich daarvoor schaamt', lacht Pasveer wanneer een fluitiste de uitroep 'Salve Satanelli' in de Zungenspitzentanz schuchter tussen de noten door moffelt. 'Dit is zó belangrijk', zegt ze meteen na de les over de Stockhausen-Kurse. 'Er bestaan zoveel misverstanden over de stukken, er worden zoveel fouten gemaakt. Niet expres, maar de overdracht van de stukken is ook gebaseerd op een orale traditie.'

'Er kan maar een beperkte hoeveelheid informatie in de partituur', erkent Stephens, als ze maandagavond samen met Markus Stockhausen met een mengeling van trots en bezorgdheid de uitvoering van Mission und Himmelfahrt door de Nederlandse klarinettiste Barre Bouman en de Duitse trompettist Achim Gorsch heeft gadegeslagen. Het heeft iets aandoenlijks om twee musici te zien die in zoveel opzichten een jongere versie zijn van het muzikale duo dat Stephens en Markus Stockhausen altijd vormen - maar die toch ook de eigenzinnigheid van een jongere generatie in zich dragen.

Direct na afloop wordt Stephens gefeliciteerd door vader Pasveer. 'Ik vond het zó ontroerend', zegt hij aangedaan. Met zijn vrouw Ini is Jan Pasveer ingeschreven als auditor van de cursus, terwijl zus Getru Pasveer en haar man Peter Smit deel uitmaken van de crew als chauffeuse en technisch assistent. Stephens: 'We zijn er vooral ook voor morele ondersteuning want het is echt niet makkelijk om deze muziek te spelen.'

De lange donkere paardenstaart van Gustavo Trujillo duikt weer op, naast de krullen van zijn inmiddels onafscheidelijke Poolse kameraad Piotr Salaber. Hij was opvallend stil tijdens het compositieseminar van Stockhausen. Tricky questions waren er genoeg. Bijvoorbeeld of Stockhausen de Amerikaanse of Europese muziektheorie aanhing, waarbij de vragensteller nog iets mompelde over cybernetica en chaostheorie.

En over jazz in de muziek van Stockhausen. Zaken waar de maestro ('Ik weet werkelijk niet waar u het over heeft') weinig interesse in toonde. 'Niet meteen de eerste dag', houdt Trujillo zich op de vlakte. Hij gaat er eerst nog eens over nadenken. Hij heeft nog tot en met zondag 9 augustus de tijd.

Meer over