Intense mix van tragiek en komedie

Vrijdag van Hugo Claus door Malpertuis. Regie: Sam Bogaerts. Gezien: 18 oktober, Stadsschouwburg Haarlem. Tournee...

Een bruid in de morgen van Claus door Het Gevolg. Regie: Ignace Cornelissen. Gezien: 21 oktober, Blauwe Zaal, Utrecht. Tournee.

Twee stukken van Hugo Claus die tegelijkertijd door Nederland reizen, dat gebeurt zelden. Zowel Vrijdag (1968) als Een bruid in de morgen uit 1953, tonen de benauwenis van het Vlaamse platteland. Vol compassie: de schrijver voelt zich met deze kleine luiden sterk verbonden. In beide stukken draait het om incest. Claus verbindt dat thema in Vrijdag bovendien met de verstikkende moraal van het katholicisme. Hoe groter de onderdrukking, des te rigoreuzer baant de drift zich een weg, dwars door alle taboes.

In Vrijdag laat Georges Vermeersch zich verleiden door zijn dochter. Hij draait er de bak voor in. Als hij terugkomt is zijn oude vriend Erik de minnaar van zijn vrouw. In een wiegje kraait hun baby. Georges moet maar zeggen hoe dit verder moet. Het liefst zou hij Erik naar de keel vliegen of het wurm in die wieg aan zijn mes rijgen, maar in plaats daarvan lost hij een schuld in.

Sam Bogaerts moet in zijn regie opboksen tegen de superieure voorstelling van Stella vorig seizoen. Maar ook tegen zijn eigen enscenering uit 1989 bij Toneelgroep Amsterdam. Hoewel die productie alom werd geroemd, was hij mij te keurig, te ouderwets.

De net echte huiskamer is nu verdwenen. Het meubilair staat dicht op elkaar in een hoek van het podium, belicht door laag hangende lampen in de felle kleuren van een strip. Daarbij past het ongegeneerde komediespel. Er wordt gezopen, gescholden en de nieuwe televisie gaat aan barrels. Temidden van dat gekrakeel probeert dit drietal vergeefs met het verleden in het reine te komen.

Nooit zal Georges die avond met zijn dochter vergeten. We zien die cruciale gebeurtenis als flashback: in haar mini verleidt ze vader: 'Pappa, er groeit gras op uw buik'. Al overschrijden ze een grens en weten ze dat dit nooit meer mag gebeuren, hun verbond is puur en echt. Bogaerts zet hier grote middelen in: zwoele muziek, in rood tegenlicht schuifelen vader en dochter lijf aan lijf.

Tania van der Sanden en Dirk Buyse maken van die scène een intense belevenis. Dat geldt trouwens voor de hele productie. Jobst Snibbe als een pijnlijk joviale Erik, Buyse zag ik nooit eerder zo mooi en van der Sanden in een schitterende dubbelrol is een superieure comédienne die in al haar brutaliteit ook hevig kan ontroeren. Hoe onmogelijk het ook lijkt om al die vrolijkheid te koppelen aan grote tragiek, Bogaerts versmelt die extremen tot een overrompelende voorstelling.

Ignace Cornelissen springt met Een bruid in de morgen veel terughoudender om. Ook hij gooit elk realisme overboord. In de lege ruimte is een rek met serviesgoed het enige huiselijke. De half afgebroken bakstenen muren vertellen dat dit gezin op instorten staat. TL-buizen verspreiden een kil, onbarmhartig licht.

Het ouderpaar kan weinig anders dan elkaar verwijten naar het hoofd gooien in hun zorg om hun zoon Thomas en dochter Andrea. Thomas is een paar keer opgenomen geweest en zijn moeder denkt met nicht Hilda die met Thomas wil trouwen en ook nog geld meeneemt, uit de problemen te zijn. Andrea verzet zich heftig. Als het plan toch doorgaat, maakt zij een eind aan haar leven.

Het is een mooie tekst, maar wie zijn spelers zo statisch regisseert, trekt een zware wissel op het publiek. Anders dan bij Bogaerts blijft het spel gevangen tussen die muren. Een fenomenaal actrice als Chris Lomme zie je worstelen met haar levensechte personage en deze abstracte omgeving.

Tom van Dyck geeft Thomas de motoriek van een zeventigjarige en ook Goele Derick als Hilde neigt naar het groteske: ze heeft zich een maf sukkeldrafje aangemeten. Zo'n helder houvast missen de andere spelers. Met alleen kaalslag ben je er niet. Cornelissen is te voorzichtig geweest, Bogaerts durft veel meer. Zijn volkse aanpak doet Claus alle recht.

Marian Buijs

Meer over