Intellectuelen en de macht

WAAROM EEN dikke essaybundel de paradoxale, aan George Kennan ontleende titel Geschiedenis van het heden meegeven? Alle essays handelen over Europa in de jaren negentig, het recente verleden....

De recente geschiedenis is doorgaans het domein van de journalistiek. Met alle gevolgen van dien. Elk beroep heeft zijn kenmerkende tekortkoming, stelt Garton Ash. Die van de journalistiek is het gebrek aan diepte.

De grote tekortkoming van de academische wereld daarentegen is het gebrek aan werkelijkheid, 'echtheid'. Academici kunnen jarenlang doorbrengen met het op droge wijze beschrijven van zaken als etnische tegenstellingen of democratiseringsprocessen, waarvan zij de praktijk van alledag nimmer hebben aanschouwd.

In Geschiedenis van het heden slaagt Timothy Garton Ash er in het beste van beide domeinen te combineren. Het is geen wonder dat juist hij deze voortreffelijke synthese tot stand kon brengen. Zijn ervaring in beide disciplines is groot. Als hoogleraar moderne geschiedenis verbonden aan de Universiteit van Oxford verliet hij zijn leerstoel regelmatig om zich in Oost-Europa bloot te stellen aan the real thing en reportages te schrijven.

Geschiedenis van het heden is geen samengebundelde eenheid over hetzelfde onderwerp. Het is - zoals Garton Ash het zelf formuleert - een caleidoscoop. In die caleidoscoop zit Europa. Garton Ash springt met gemak van een conferentie van de Europese Unie naar een zieke Erich Honecker en van ruziënde Tsjechische intellectuelen naar demonstrerende studenten in de straten van Belgrado.

Het Engelse origineel History of the Present was vorig jaar een groot succes. De nu verschenen Nederlandse vertaling mist de verfijnde, compacte, typisch Britse formuleertechnieken. Daar staat tegenover dat er drie hoofdstukken over de oorlog in Kosovo exclusief aan de vertaling zijn toegevoegd - de geschiedenis is sinds het verschijnen van het origineel voortgeschreden.

Geschiedenis van het heden is vooral een boek over Oost-Europa in de eerste tien jaar na het communisme. Garton Ash, die in 1989 in We the People op ontroerende wijze verslag deed van de val van de communistische regimes, heeft zich tot dé westerse autoriteit inzake Oost-Europa ontwikkeld. Tijdens de recente herdenkingen van de gebeurtenissen van 1989 verscheen hij op de Britse, Duitse en Poolse televisie. Sommigen deed dat verzuchten dat de discussies leden onder een overdosis Timothy Garton Ash. Maar Garton Ash is nu eenmaal een van de weinige prominente westerse intellectuelen die zich de afgelopen tien jaar intensief met Oost-Europa hebben beziggehouden. Heel wat van zijn collega's haalden hun neus op voor de 'grauwe' ex-communistische wereld.

Door het boek heen loopt een uitgebreide chronologie van de belangrijkste gebeurtenissen in de jaren negentig, door Garton Ash opgefleurd met persoonlijke anekdotes. In juni 1990 vergezelt hij Lech Walesa tijdens een bezoek aan Wenen, waar de voormalige leider van Solidariteit attent wordt gemaakt op een standbeeld van Maria Theresa. Even later hoort Garton Ash Walesa mompelen: 'Hmm, interessant dat Moeder Theresa al een standbeeld heeft.' In januari 1996 vertrouwt een Franse zakenman Garton Ash op een receptie zijn mening toe over de uitbreiding van de Europese Unie met ex-communistische landen: 'Je moet er altijd over praten, maar er nooit over denken.' In Californië bezoekt hij de beroemde Poolse dichter Czeslaw Milosz. Terug in zijn hotel vraagt de Amerikaanse eigenaar: 'En, hoe was het met Milosevic?'

Timothy Garton Ash' passie voor Oost-Europa dateert van het einde van de jaren zeventig. In het laatste decennium van het het communisme raakte hij met veel prominente dissidenten bevriend. Het is fascinerend te lezen hoe zij in de jaren negentig op zoek gaan naar een nieuwe bestemming. In Praag loopt hij toevallig tegen de Hongaarse schrijver Arpád Göncz aan. Wie wordt de nieuwe president van Hongarije? 'Ik waarschijnlijk', antwoordt Göncz (zijn tweede ambtstermijn loopt dit jaar af).

Het leidt tot een van de belangrijkste vragen van het boek. Waren de oude dissidenten geschikt voor de politiek? Hebben intellectuelen überhaupt iets in de politiek te zoeken? Volgens Garton Ash is de relatie tussen intellectuelen en politici noodzakelijkerwijs antagonistisch (maar niet noodzakelijkerwijs vijandig). De taak van een intellectueel is het zoeken naar waarheid, om deze dan zo volledig en helder mogelijk te presenteren. Het werk van een politicus in een democratie speelt zich af in halve waarheid. De oppositie presenteert de andere helft.

Het advies van Garton Ash aan zijn Oost-Europese vrienden luidde dan ook: je moet óf intellectueel zijn, óf politicus. Probeer het nooit allebei te zijn, want je eindigt ermee dat je geen van beiden bent. Václav Havel was het hartgrondig met hem oneens. Volgens Garton Ash is hij echter het levende bewijs van zijn bevinding. Havel was te veel polticus om afstand te doen van de macht, maar te veel intellectueel om die macht doeltreffend te benutten. Hierdoor slaagden 'echte' politici als Václav Klaus erin zijn macht systematisch in te perken. Havel werd steeds gedwongen zijn goedkeuring te geven aan zaken waar hij het fundamenteel mee oneens was, zoals de opsplitsing van Tsecho-Slowakije.

Iemand die het wel goed heeft gedaan, is de huidige Poolse minister van Buitenlandse Zaken Bronislaw Geremek. De politicus Geremek heeft een fundamenteel ander discours dan de dissidente historicus.

In het essay 'Waar ligt Midden-Europa nu?' gaat Garton Ash uitgebreid in op het idee dat het katholieke Midden-Europa anders is dan het orthodoxe oosten of zuidoosten van Europa, en deel uitmaakt van de westerse wereld. Dat hij zich altijd bij westerse regeringesleiders voor dit idee sterk heeft gemaakt, zo benadrukt hij, wil geenszins zeggen dat hij niet gelooft in het democratische potentieel van orthodoxe landen als Bulgarije of Roemenië. Daarmee distantieert hij zich nadrukkelijk van het fatalisme van Samuel Huntington in diens bestseller The Clash of Civilizations.

Een van de cruciale problemen van veel voormalige communistische landen ten oosten of zuiden van Midden-Europa is dat ze vaak etnisch niet homogeen zijn. Bitter genoeg zijn het de staten zonder omvangrijke nationale minderheden die het politiek en economisch in de jaren negentig het beste hebben gedaan, stelt Garton Ash. De West-Europese leiders hebben de kwetsbaarheid van de etnisch gemengde staten echter chronisch onderschat. De gevolgen waren fataal.

In veel gebieden van Oost-Europa is het proces van nationale identiteitsvorming, dat werd onderbroken door het communisme, opnieuw op gang gekomen. Nogal wat minderheden zijn recentelijk weer begonnen hun identiteit uit te dragen.

Garton Ash gaat op bezoek bij de Roethenen aan de Slowaaks-Oekraïense grens. De 'premier' is farmaceut in een groot ziekenhuis. De 'minister van Justitie' is er chirurg en maakt in zijn witte dokterjas een kopje thee klaar voor Garton Ash. De 'minister van Buitenlandse Zaken' is speciaal vanuit Slowakije naar het ziekenhuis gekomen. 'Hebben ze ook een volkslied? Ja, natuurlijk. Zou ik de tekst mogen zien? Tja, eh, hmm, ze hebben geloof ik geen exemplaar bij de hand. 'Maar', zegt de minister van Buitenlandse Zaken, 'we kunnen het voor u zingen.''

In het essay 'De Hongaarse revolutie: veertig jaar later' keert Garton Ash terug naar de centrale gedachte achter Geschiedenis van het heden: de tijd werpt niet per definitie een beter licht op de gebeurtenissen. Hij verhaalt over een seminar in Boedapest in 1996 om met behulp van recent geopende archieven meer te weten te komen over gebeurtenissen van 1956.

Zijn conclusie na afloop: er is weer iets gewonnen en er is weer iets verloren. De archieven hebben inderdaad wat nieuw materiaal aan het licht gebracht. Maar de geheugens van veel betrokkenen zijn ijverig doorgegaan met verfomfaaien. Het geheugen moet niets hebben van feiten.

De tijd raast ondertussen door. 'Het kenmerk van belangrijke gebeurtenissen is dat hun betekenis voortdurend verandert, eeuwig ter discussie staat, en dat sommige vragen nooit definitief beantwoord worden. Vragen als: wat is er in 1789 in Frankrijk gebeurd?'

Meer over