oog voor detail

In sommige schilderijen zitten heel andere tafereeltjes verstopt, kijk maar

Detail uit De Mariaplaats met de Mariakerk in Utrecht van Pieter Saenredam. Beeld Mauritshuis
Detail uit De Mariaplaats met de Mariakerk in Utrecht van Pieter Saenredam.Beeld Mauritshuis

Veel van wat wij doen, voelen en vrezen, hebben kunstenaars al eeuwen opgemerkt. Wieteke van Zeil verbindt kunstdetails aan de actualiteit. Deze week: verstopt verhaal.

In veel grote verhalen zitten bijverhalen verstopt. Meestal staan die in dienst van het geheel, maar soms gebeurt er iets heel eigens, los van de hoofdlijn. In films kom je die verstopte verhalen tegen, en in boeken. Soms zijn ze zo krachtig dat ze ook op zichzelf kunnen staan; denk Saïdjah en Adinda in Max Havelaar. Dat verhaal over twee Javaanse kinderen is bedoeld om de hoofdpersoon tot realiteitsbesef te brengen over het Nederlandse kolonialisme, maar het is ook een eigen geschiedenis, die een wereld tot leven brengt. In films krijgen zulke zelfstandige bijverhalen dan vaak een spin-off; zoals bij de Joker van Batman of de Minions uit Despicable Me.

In een museum kun je makkelijk een heel bezoek besteden aan alleen bijverhalen. Wat doen ze daar in de voorstelling? Wat zeggen ze over het geheel? Vaak zijn ze geestig, of heel terloops; als couleur locale zitten steenhouwers op de grond achter de opgestane Christus, dakdekkers bestijgen een ladder tegen een Vlaams huis achter een vredig portret van Madonna en Kind. Er gebeurt iets, kortom, waar wij, gewone mensen, ons van alles bij kunnen voorstellen. We komen onszelf tegen in een schilderij, waarop vaak ook heiligen staan.

Pieter Saenredam, De Mariaplaats met de Mariakerk in Utrecht, 1659, olieverf op paneel, 44 x 63 cm Beeld Mauritshuis
Pieter Saenredam, De Mariaplaats met de Mariakerk in Utrecht, 1659, olieverf op paneel, 44 x 63 cmBeeld Mauritshuis

De figuren in dit detail zijn een lievelingsvoorstelling-in-een-voorstelling van me – ik loop er altijd even naartoe als ik in het Mauritshuis ben. Vanwege het kind dat kakt tegen de kerk, en vanwege het confettigevoel; twee figuren zitten en staan met vodden in de hand terwijl op de grond allemaal snippers van kleren en stoffen liggen in veel kleuren. Dat is op zich al leuk, maar geplaatst in een sereen portret van een witte kerk is het alsof er een minifeestje plaatsvindt. Ook fijn is dat je zulke scènes zelden midden op de voorgrond tegenkomt. Het hele ding van bijverhalen is dat ze bíj-verhalen zijn, en daarom meestal ergens in een achtergrond te zoeken zijn. Deze niet. Dit is een bijdehand miniverhaal. Zo zen en stil als het hele schilderij is, zo gezellig is het hier vooraan. Er hangen kleurige kleren aan een luifel, dat volgens de museumgids een bewaarplaats voor brandladders is. Om onbekende redenen staan er twee grote molenstenen tegen de kerkgevel. Op de luifel staat ook de naam van de kunstenaar en wanneer hij het schilderde; dat maakt dit stukje extra leuk, want niet alleen overtuigt de kunstenaar ons van een herkenbaar onderonsje op een plein, hij breekt ook de illusie door er zijn eigen naam bij te zetten. Ik was het, die jullie dit doet geloven.

Pieter Saenredam kan als geen ander de rust van Hollandse kerken verbeelden, zo geconcentreerd dat ze als een meditatie kunnen aanvoelen. Alsof je je even stil in een kapelletje terugtrekt. Zelfs een middeleeuwse, dus ‘katholieke’ kerk als de Mariakerk heeft onder zijn handen een sobere uitstraling. Dat wordt even doorbroken door het alledaagse voddensnijden van deze twee figuren. Een vrouw in Hollandse zwartwitdracht met hoofdkapje, en een figuur, ik zou niet durven zeggen of het een man of vrouw is, die net als het poepende kind een Aziatische hoed draagt. Een wonderlijke, vrolijke afleiding. Als het kon, zou ik wachten op de spin-off.

Pieter Saenredam, De Mariaplaats met de Mariakerk in Utrecht, 1659, olieverf op paneel, 44 x 63 cm, Mauritshuis Den Haag

Detail uit: Robert Campin, Maria en kind voor de haard, c. 1440 Beeld National Gallery Londen
Detail uit: Robert Campin, Maria en kind voor de haard, c. 1440Beeld National Gallery Londen
Detail uit: Andrea Mantegna, Christus de verlosser, 1488-1500. Beeld Statens Museum Kopenhagen
Detail uit: Andrea Mantegna, Christus de verlosser, 1488-1500.Beeld Statens Museum Kopenhagen

Detail uit: Robert Campin, Maria en kind voor de haard, c. 1440, National Gallery Londen

Detail uit: Andrea Mantegna, Christus de verlosser, 1488-1500, Statens Museum Kopenhagen.

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory