AnalyseProstitutie in Nederlandse Films

In series en films over prostitutie zie je nog steeds opvallend weinig saaie seks

De nieuwe serie Red Light werpt een blik op de prostitutiewereld. Hoe worden sekswerkers eigenlijk afgeschilderd in de Nederlandse film en tv?

Carice van Houten in Red Light Beeld
Carice van Houten in Red Light

‘Pooier’, zo noemt de rechercheur Sylvia’s vriend Ingmar tijdens een verhoor. Prostituee Sylvia (Carice van Houten), onderuitgezakt, in rood hemdje, met een houding van ‘wie maakt me wat?’, reageert nurks. ‘Je begrijpt niet dat er vrouwen zijn die dit voor hun plezier willen doen, hè?’

‘Heb je plezier in je werk?’, kaatst de rechercheur terug.

‘Nou nee, niet elke dag nee, ik heb ook weleens een dag dat ik denk: effe geen zin. Jij wel?’

Sylvia heeft in de eerste aflevering van Red Light natuurlijk gelijk. Wat zij doet, seks in ruil voor betaling, ís gewoon een beroep – in Nederland is prostitutie legaal.

Maar het is wel werk dat Nederlandse film- en televisiemakers, én het publiek, bijzonder intrigeert, van Paul Verhoeven (Wat zien ik?!, Keetje Tippel) tot Theo van Gogh (Vals licht). De politieserie Baantjer speelt zich (grotendeels) af op de wallen, net als de films Rooie Sien en Bloody Marie; het luxere escortsegment wordt verbeeld in televisieseries als Keizersvrouwen en Meisje van plezier. In de ‘Net 5 powered by Linda’-serie Ik word prostituee kon je de afgelopen weken volgen hoe sekswerker Yvette Luhrs (35) haar carrière in de prostitutie begon. Deze week wordt zowel de tv-serie Red Light als de documentaire Yab Yum uitgebracht, over het chique en wereldberoemde Amsterdamse bordeel.

Carice van Houten in Red Light Beeld
Carice van Houten in Red Light

Vinden de vrouwen het leuk werk? Doen ze het uit vrije wil? Dit zijn vragen die in al die films en series op zijn minst even aangestipt moeten worden, zoals hier in Red Light. In het geval van Sylvia is het niet zo zwart-wit als ze zelf doet overkomen. Ze zegt dat het haar eigen keuze is, maar zit ook gevangen in een behoorlijk giftige relatie met die manipulatieve Ingmar met zijn losse handjes. Ondertussen is ze ook zijn zakenpartner en helpt ze hem met droge ogen prostituees uit landen als Bulgarije te halen, die er zeker nooit van hebben gedroomd om met een paar meiden op een aftandse Belgische camping in een stacaravan te wonen en in een schimmig hotel de ene na de andere klant af te werken.

Red Light laat mooi zien hoe onder- en bovenwereld met elkaar vervlochten kunnen zijn. Hoe schimmig de grens kan zijn tussen een legaal bedrijf en criminaliteit. De documentaire Yab Yum toont dat ook – de grootste wereldsterren kwamen er anoniem, maar de kogelgaten van een uit de hand gelopen ruzie binnen de Amsterdamse penoze zitten nog in het engeltjesplafond.

Prostitutie in Nederlandse films & series: De tweelingzussen Louise en Martine Fokkens in de documentaire 'Ouwehoeren' (2011) Beeld
Prostitutie in Nederlandse films & series: De tweelingzussen Louise en Martine Fokkens in de documentaire 'Ouwehoeren' (2011)

In die wereld lopen, als je films en series gelooft, drie typen vrouwen rond. Allereerst de ‘ouwehoeren’, de ervaren vrouwen die ooit het vak in zijn gerold en nu zo gepokt en gemazeld zijn dat ze al die opgewonden mannen om hun vinger winden, zoals de tweelingzussen Fokkens in de documentaire Ouwehoeren (2011) en de roodharige Blonde Greet uit Wat zien ik?! (1971). Vrouwen die geen blad voor de mond nemen, die mannen met een redderscomplex resoluut de deur wijzen, zoals Siens moeder in Rooie Sien (1975).

Dat doet ook type 2: de uitgebluste maar bloedmooie huismoeders of studenten die op een lollige manier een zakcentje verdienen als luxe-escort, waarbij ze en passant hun zelfstandigheid en seksualiteit ontdekken. Als 37 procent van de Linda-lezers ‘weleens fantaseert over een carrière in de prostitutie’, denken ze ongetwijfeld aan Linda-columnist en ‘high-class’ escortdame Amber, of aan Angela Schijf in Meisje van plezier.

Naast deze krachtig neergezette personages zie je uiteraard heus wel het derde type, de magere Oostblok-meisjes die met een uitgebluste blik en een blauw oog achter het raam zitten, maar die hebben – behalve in The Paradise Suite – nooit een enorme rol van betekenis. Het zijn slachtofferrollen die dienstbaar zijn gemaakt aan een groter verhaal, anoniem vlees in lingerie dat door de film- en seriemakers doorgaans wordt gebruikt om een punt te maken. Ze krijgen, net als in het echte leven, amper een stem.

Prostitutie in Nederlandse films & series: Paradise Suit (2015) Beeld
Prostitutie in Nederlandse films & series: Paradise Suit (2015)

Een interessant aspect is dat je in de films en series van de afgelopen jaren vooral prostituees ziet die hun werk met tegenzin doen, of voor een spannend bestaan en een aardig zakcentje. Dat heeft waarschijnlijk te maken met de maatschappelijke normen op het gebied van seks. Ons wordt aangeleerd, zo betoogt sociaal-wetenschapper Linda Duits in haar boek Eindelijk weten wat seks is, dat seks een geschenk is. Het is kostbaar, intiem en iets wat je met een vaste partner doet.

Daarnaast is er een groeiende groep mensen die seks ziet als een lekker en leuk tijdverdrijf. Maar seks zien als iets praktisch, het idee dat je als een bouwvakker je lichaam zou kunnen inzetten voor je werk, dat is voor veel mensen nog een stap te ver. Als Yvette Luhrs in Ik word prostituee haar vriend vertelt over haar carrièreplannen, reageert hij begrip- en liefdevol en legt hij haar geen strobreed in de weg, maar begrijpen doet hij het niet. ‘Ik kan me gewoon niet voorstellen dat je seks hebt met iemand die je niet hebt uitgekozen’, zegt hij.

Zou dat ook de reden zijn waarom je zo opvallend weinig gewone seks met doorsneemensen ziet in films en series over prostituees? Om zo het grote publiek niet te vervreemden van de personages? In series als Keizersvrouwen en Meisje van plezier moet de seks jaloersmakend geil zijn. De seksscènes zijn van een soft-erotische, Fifty Shades-achtige stoutheid, met peperdure lingerie en seksspeeltjes in een koffer. Nu eens met met een leuke buitenlandse, homoseksuele zakenman naar Parijs, waar je mag shoppen met zijn creditcard, dan weer een sexy Italiaanse voetbalmakelaar, in maatpak, die je alle hoeken van een limousine laat zien. Natuurlijk, er zit weleens een rot appeltje tussen, maar deze sterke vrouwen zijn die uiteindelijk altijd de baas.

Prostitutie in Nederlandse films & series: Angela Schijf in Meisje van Plezier (2017-2020) Beeld
Prostitutie in Nederlandse films & series: Angela Schijf in Meisje van Plezier (2017-2020)

Als prostitutie geen pseudofeministische fantasie is, maar voor het personage simpelweg een manier om brood op de plank te krijgen, dan wordt seks zo veel mogelijk genegeerd en ontkend. Keetje Tippel (1975) is misschien wel de bekendste Nederlandse filmprostituee, maar seksuele handelingen verricht het straatarme meisje amper. Sterker nog: ze slaat haar zus en broertje om de oren als die hun lichaam aanbieden in ruil voor eten. Alleen als ze echt geen andere keuze heeft, trekt ze een keer voor een oudere man haar rok op, met tegenzin, en daarna heeft ze slechts één echte klant, voordat ze à la Pretty Woman wordt gered door een stel rijke mannen. Betaalde seks laat regisseur Paul Verhoeven niet zien, een verkrachting wel.

Trucjes hadden ze, vertellen de zusjes Fokkens uit Ouwehoeren, om geen seks te hebben. Gewoon, tussen de benen houden, en dan kreunen ‘hij zit erin hoor, wat doe je dat lekker’. Blonde Greet uit Wat zien ik?! zegt dat ze zich voor haar werk ‘bijna nooit uitkleedt’. Dat vertelt ze aan de man op wie ze verliefd is, de enige met wie ze samen in een bed ligt en die natuurlijk niet hoeft te betalen. Seks is liefde. Wat zie je van haar werk? Gekkigheid: een dokter die zich verkleed als schooljongetje, aan een klein lessenaartje, met hoge sokjes. Een man die rondgecommandeerd wil worden terwijl hij rondloopt met een plumeau, met een roze schortje voor. Een in veren gehulde ambtenaar die wil dat ze in eenzelfde kippenpak tokkend achter hem aan rent.

Prostitutie in Nederlandse films & series: Monique van de Ven in de film Keetje Tippel (1975) Beeld
Prostitutie in Nederlandse films & series: Monique van de Ven in de film Keetje Tippel (1975)

Malle seksuele wensen, dat spreekt tot de verbeelding. Ook te zien in Red Light, waarin een motorrijder door Sylvia als een hond behandeld wil worden. Een vrouw in de documentaire Yab Yum vertelt over een directeur die urenlang vastgebonden wilde zijn – lekker makkelijk verdiend.

Maar in documentaire Ouwehoeren is gefilmd hoe het er werkelijk aan toe kan gaan in zo’n donker peeskamertje. Een van de twee zussen slaat lusteloos met een zweepje op een slappe piemel, terwijl ze dingen zegt als ‘lekker hè, stoute jongen’. Een klant trekt ze af terwijl ze ‘hop Marjanneke, stroop in het kanneke’ zingt. En Luhrs concludeerde na een paar maanden raamprostitutie: ‘ik had verwacht dat mensen hier ingewikkeldere seks zouden willen. Maar het is toch ook wel vaak gewoon heel saaie seks. De hele dag saaie seks.’

De meerderheid van de klanten wil dus gewoon betalen voor, zoals dat in Red Light heet, ‘suck, fuck, change position’. Geen glamour, geen gekkigheid. Zelfs Luhrs, die al vanaf haar 25ste in de seksindustrie werkt, die als activist en politicus talloze prostituees sprak over hun ervaringen, had vooraf blijkbaar toch een iets spannender beeld bij het vak.

Fascinerend toch, dat zelfs in een land als Nederland ook de film- en televisiemakers er niet in slagen om los te komen van dat beeld. Misschien omdat ‘de hele dag saaie seks’ ook oersaai is om te zien. Of omdat de kijker, ondanks de nieuwsgierigheid naar prostitutie, uiteindelijk toch het liefst een grappige, opwindende of sensationele versie van het vak wil zien.

Een grimmige Pretty Woman

De romantische komedie Pretty Woman is misschien wel de bekendste film over prostitutie: tippelaar wordt opgepikt door superrijke multimiljonair die verliefd op haar wordt. Een Disney-sprookje is het, dat aanvankelijk heel anders zou eindigen: de film was geschreven als een ‘grimmige arthousefilm’, die eindigde met een scène waarin Vivian met wat geld uit de auto werd gesmeten en achtergelaten in een steegje.

Meer over