In Londen is iets wezenlijk mis met de musical, New York is ongerust 'Tommy is zo'n gewéldig mooie musical, ik snap het echt niet'

Wat is er aan de hand met de musical, sinds jaren dé publiekstrekker in theatersteden als New York en Londen?...

HEIN JANSSEN; TIM OVERDIEK; BERT WAGENDORP

Van onze verslaggevers

NEW YORK/LONDEN/AMSTERDAM

Pete Townshend, gitarist en poplegende op leeftijd, liep vorige week in Londen trots maar ook een beetje droevig rond bij de uitreiking van de prestigieuze Laurence Olivier Awards. 'Zijn' Tommy, de rockmusical over de doofstomme flipperfanaat, won drie Awards, waaronder die voor de beste musical en de beste regie. Maar het waren bijna postume prijzen. Een paar dagen eerder, op 8 februari, was Tommy voor de laatste keer achter de flipperkast gekropen.

Minder dan een jaar draaide de zeer postitief ontvangen productie daar, veel minder lang dan Townshend en de producent van de musical, Joop van den Ende's Robin de Levita, hadden gehoopt. Tommy had vanaf het begin te maken met bezoekersaantallen die bij de verwachtingen achterbleven.

De Levita: 'Voor mij was dat, na alle juichende kritieken, onverklaarbaar. De toeschouwersaantallen waren niet heel slecht, maar ook niet goed genoeg om langer te spelen. Zelfs toen we genomineerd waren voor acht Olivier Awards, kwamen er niet meer mensen. Wanneer komen ze dan wél? Er is iets wezenlijk mis met de musical in Londen. Zo'n gewéldig mooie musical. Ik snap het echt niet.'

Townshend: 'We hadden het toch al moeilijk, en toen Jesus Christ Superstar en Martin Guerre openden, begon ik me helemaal zorgen te maken. Er zijn momenteel te veel musicals in Londen en de concurrentie is moordend. Het is zo verschrikkelijk duur zo'n musical op het toneel te houden. Als je één slechte week hebt, lijd je verliezen die al bijna niet zijn goed te maken.'

De Levita: 'We zijn met Tommy nog niet uit de kosten. Maar na de tournee zal dat wel het geval zijn. Tommy toert eerst door Groot-Brittannië en komt dan naar Europa, met Amsterdam als eerste stop.'

Tommy was niet de enige musical die het op West End moeilijk had. Martin Guerre, vorig jaar juli in première gegaan, trok bij lange na niet de benodigde hoeveelheid publiek en werd daarom voor een peperdure 'servicebeurt' van 2,5 miljoen van het toneel gehaald.

Binnenkort sluit in Londen ook Sunset Boulevard van Andrew Lloyd Webber, formeel omdat hoofdrolspeelster Petula Clark er geen zin meer in heeft. 'Maar als hij nou heel erg goed had gelopen', zegt Susan Widdington van de Society of London Theatre, 'zouden ze dan geen nieuwe hoofdrolspeelster van naam hebben gevonden?'

Vorig jaar gingen in Londen 11,2 miljoen mensen naar het theater, 6 procent minder dan in 1995. 42 Procent van hen ging naar een musical en ook dat percentage daalt: in het topjaar 1992 ging nog meer dan de helft van alle theaterbezoekers naar een musical. 'De musicalsituatie in Londen is ronduit slecht', zegt De Levita. 'De vier grote musicals - Cats, Les Misérables, Miss Saigon en Phantom of the Opera - trekken nog publiek, hoewel het voor die producties steeds makkelijker wordt om aan kaartjes te komen. Maar over By Jeeves, Oliver en Jesus Christ Superstar hoor ik slechte verhalen en geruchten over sluiten.'

Als De Levita een oorzaak moet noemen voor de problemen die hij signaleert in Londen, dan is dat het feit dat er de afgelopen jaren 'te veel kleinschalige shows van slechte kwaliteit' zijn uitgebracht. 'Ga maar eens met je gezin een avond naar Londen, tickets voor de musical, parkeren, even eten. Dat is duur en als je dan een slechte musical ziet, ga je voorlopig niet weer. Op het moment zijn er niet genoeg goede musicals.'

Van den Ende Producties zal zich volgens De Levita voorlopig even niet meer wagen aan een nieuwe grootschalige productie in Londen. 'We gaan eerst eens goed de trend in de gaten houden. En voorlopig wijst die voor mij in de richting van malaise.' Widdington wil zover niet gaan. 'Er is natuurlijk altijd sprake van golfbewegingen, maar ik zie niet duidelijk een neerwaartse trend. Op dit moment draait een aantal van de grote musicals al geruime tijd, en dat merk je. Het Londense publiek heeft ze gezien, dus wordt de afhankelijkheid van het toeristenpubliek groter. Als een musical als Sunset Boulevard sluit, krijg je altijd dit soort verhalen over misère. Maar drieëneenhalf jaar is toch geweldig? Zelfs een jaar voor Tommy vind ik een hele mooie run.'

Op dit moment draaien er 17 musicals op West End, ongeveer eenderde van het theateraanbod. 'Dat maakt de situatie hier ook anders dan op Broadway', zegt Widdington. 'Daar maken musicals een veel groter deel uit van het totaal - vijftien van de huidige negentien producties op Broadway zijn musicals.'

En hoe gaat het in New York? De rij toeristen voor het loket met tickets voor musicals op Broadway is langer dan ooit. Toch begint het bastion dat Andrew Lloyd Webber als geestesvader van diverse New-Yorkse theaterproducties heeft opgebouwd scheurtjes te vertonen. Vanuit zijn hoofdkwartier in Londen geeft musicalmeester Webber geen signalen dat de ineenstorting van zijn imperium op handen is. Een aaneenschakeling van tegenslagen heeft de theaterwereld in New York echter ongerust gemaakt. Is Webber op zijn retour?

Verontrustende geluiden weerklonken eind vorige week toen Andrew Lloyd Webber het besluit nam om zijn nieuwe productie Whistle Down the Wind van het podium te halen. De musical was op weg naar de première op Broadway toen de reeks try outs in Washington plotsklaps werd beëindigd. En begin deze maand kwam het onverwachte bericht dat Sunset Boulevard ook in New York zou worden teruggetrokken. Op 22 maart valt na een kleine duizend voorstellingen in het Minskoff Theater definitief het doek. Ook de Canadese productie wordt beëindigd.

Sunset Boulevard werd in 1995 bedolven onder zeven Tony Awards, waaronder die voor beste musical. De als verrassend bestempelde beëindiging volgt, misschien toch niet zo geheel toevallig, op uitlatingen van Webber zelf, die afgelopen jaar verklaarde dat het tijdperk van grote Britse musicals definitief voorbij is.

Die constatering wordt bevestigd door het succes van kleinere producties als de tapdansshow Bring In da Noise, Bring In da Funk, het met diverse Tony Awards bekroonde Rent en de opnieuw uitgebrachte musical Chicago. De laatste twee voeren al maanden de lijst met best lopende voorstellingen aan.

Maar in die categorie 'bescheiden' opgezette producties hoorde ook Whistle Down the Wind thuis, al was het stevige budget van tien miljoen dollar nog altijd gerekend naar Webber-maatstaven. De bewerking van de gelijknamige Britse film uit 1961 was volgens Webber nog niet perfect genoeg om op Broadway te debuteren, zo luidde de behoedzaam geformuleerde verklaring afgelopen week.

De voortekenen waren niet bijster gunstig. De aanvankelijke première was voorzien op 17 april, zodat de productie nog kon meestrijden om de Tony Awards. Tegelijkertijd publiceerde The Washington Post enkele dodelijk negatieve recensies, die het publiek er niettemin niet van weerhielden om in groten getale naar het National Theater in Washington te komen.

Webber volstond met de summiere verklaring dat Whistle Down the Wind zijn 'theaterstem nog niet had gevonden'. Maar daarmee namen kritische volgers van de New-Yorkse theaterwereld afgelopen week geen genoegen meer. Inmiddels heeft Webber bekend gemaakt dat zijn productie dit jaar niet meer op Broadway wordt uitgebracht. Hardop wordt nu gespeculeerd over de creatieve en zakelijke toekomst van de componist die doorbrak met Jesus Christ Superstar.

Het probleem met Sunset Boulevard, zo werd als verklaring gegeven, was de zwaarte van de vrouwelijke hoofdrol. Glenn Close was in de ogen van Webber de enige die met succes Norma Desmond verbeeldde, de ouder wordende actrice uit de stommefilmperiode die het middelpunt is van de musical. Close's opvolgsters Betty Buckley en Elaine Paige slaagden er ondanks positieve ontvangsten in de New-Yorkse pers niet in het publiek en masse naar Sunset te krijgen.

Het is duidelijk dat Webbers imperium enkele deukjes heeft opgelopen. In het hoofdkwartier in Londen zijn onlangs zestien mensen op straat gezet. Financieel hoeft de componist zich overigens voorlopig geen zorgen te maken. Webber vangt momenteel royalties voor de filmversie van Evita. Bij Warner Brothers bestaan plannen om The Phantom of the Opera te verfilmen en van Cats wordt vermoedelijk een animatiefilm gemaakt.

Op dit moment zijn er in 33 landen 9 verschillende Lloyd Webber-musicals te zien. In Nederland is dit jaar niet een Webber-productie geprogrammeerd. Maar met Cats begon destijds voor Van den Ende hier de musicalvictorie. The Phantom of the Opera werd in het Circustheater in Scheveningen de best bezochte Nederlandse theaterproductie. Of er ooit een Nederlandse versie van Sunset Boulevard komt kan Ed Burgers, directeur theater van Van den Ende niet zeggen, maar hij hoopt het wel. 'Het zou natuurlijk prachtig zijn als wij het nieuwe musicaltheater dat wij zo graag in Amsterdam willen bouwen met Sunset Boulevard kunnen openen. Ik ben ervan overtuigd dat het Nederlandse publiek massaal op zo'n nieuw evenement afkomt.'

Met bijdragen van Hein Janssen, Tim Overdiek en Bert Wagendorp.

Meer over