Theater

In ‘Infidèles’ schemert Ingmar Bergmans duistere kijk op de liefde door

Robby Cleiren in ‘Infidèles’ van de Vlaamse theatergroepen STAN en De Roovers. Beeld Stef Stessel
Robby Cleiren in ‘Infidèles’ van de Vlaamse theatergroepen STAN en De Roovers.Beeld Stef Stessel

De theatermakers combineren het thema ontrouw uit Bergmans film Trolösa met fragmenten uit zijn autobiografie Laterna magica.

Hein Janssen

Het is altijd uitermate geschikt materiaal voor een toneelstuk of film: het ontleden van een driehoeksverhouding en de bijbehorende perikelen. De Zweedse film- en theaterregisseur Ingmar Bergman (1918-2007) putte uit eigen ervaring toen hij in 1997 het scenario schreef voor Trolösa (Ontrouw), drie jaar later verfilmd door zijn muze en ex-geliefde actrice Liv Ullmann.

De Vlaamse theatergroepen STAN en De Roovers maakten op basis van dat scenario de voorstelling Infidèles, die in 2018 als Franse versie ruim veertig keer werd gespeeld. Twee weken geleden ging in Brussel de Nederlandstalige productie in première. Vanaf 15 februari volgen voorstellingen in Nederland.

In Infidèles combineren de theatermakers het thema ontrouw uit Trolösa met fragmenten uit Bergmans autobiografie Laterna magica. Zo ontstaat behalve een magistrale blauwdruk van een driehoeksverhouding ook een portret van de persoon Bergman zelf. Die biografische toevoegingen gaan vooral over de jeugdherinneringen van het verlegen jongetje Ingmar, die last had van poliepen en fietstochtjes met zijn vader maakte. Later zou hij uitgroeien tot een wereldberoemd cineast en theatermaker.

Trolösa, de première was in 2000 tijdens het filmfestival van Cannes, is in het oeuvre van Bergman eigenlijk een beetje weggemoffeld, waarschijnlijk ook omdat hij de film niet zelf heeft geregisseerd. Bergman, die eerder in Scènes uit een huwelijk al de valkuilen van de knellende banden van het huwelijk had beschreven, beperkte zich ook dit keer tot zijn favoriete habitat: de wereld van de kunsten en specifiek het theater.

De personages uit Trolösa zijn alle drie werkzaam in de kunstenwereld: Markus is dirigent, zijn vrouw Marianne actrice, en de vriend des huizes David is regisseur. En dan is er nog het 9-jarige dochtertje van het echtpaar. Uiteindelijk zal blijken dat het kind nog het meest te lijden heeft van de ruzies, de leugens, het gedoe van de ouders. Zij is het ware slachtoffer – althans dat zou je na afloop van de voorstelling kunnen concluderen.

‘Of niet’, zegt Jolente De Keersmaeker van Toneelgroep STAN, een van de makers van Infidèles. ‘Het meisje observeert wat er gebeurt en haar onbevangenheid wordt haar ontnomen. Maar misschien kan zij later, als ze groot is, alles beter plaatsen. In elk geval heeft zij in dit verhaal de zuiverste houding.’

 Ingmar Bergman (1918 - 2007) rond 1970.  Beeld Getty Images
Ingmar Bergman (1918 - 2007) rond 1970.Beeld Getty Images

Al eerder nam STAN scenario’s van Ingmar Bergman ter hand. In het verleden stonden ook Scènes uit een huwelijk en Na de repetitie (over de relatie tussen een theaterregisseur en een actrice) op het repertoire. Ook dat waren stukken waarin veel van Bergman zelf was terug te vinden. De regisseur had een moeizaam, zeg maar gerust turbulent liefdesleven: hij trouwde vijf keer. Het maakte zijn kijk op menselijke relaties er niet vrolijker op.

De Keersmaeker: ‘Hoewel Infidèles niet exact hetzelfde is, heeft Bergman in zijn eigen leven iets dergelijks meegemaakt. We hebben geprobeerd zo licht mogelijk en zonder een moreel oordeel te spelen. Maar er zit iets heel zwarts en heel wreeds in dit verhaal. Je kijkt echt de diepste diepte in.’

De voorstelling wordt gelardeerd met scènes waarin acteur Robby Cleiren wetenswaardigheden vertelt over Brahms’ Strijkkwartet Opus 60 en over Die Zauberflöte van Mozart. Die passages komen deels uit Bergmans autobiografie en gaan vooral over de troostende werking van muziek. Ze bieden de toeschouwer ook de gelegenheid even te ontsnappen uit de relationele ellende.

De vier acteurs spelen hun rollen overigens opmerkelijk helder en wars van overdreven dramatiek. Naast De Keersmaeker en Cleiren zijn dat Frank Vercruyssen en Ruth Becquart, in Nederland bekend van de tv-serie Undercover. Die laatste speelt Marianne zo onbevangen en met open vizier dat de scheidslijn tussen tragedie en komedie verraderlijk dun is. Om haar heen cirkelen twee mannen die aanvankelijk charmant en sympathiek zijn, maar haar ook willen bezitten. De bedrogen echtgenoot belooft haar de zeggenschap over hun dochter als hij haar nog één keer mag neuken; de minnaar gebiedt haar haar slipje uit te trekken.

De Keersmaeker: ‘Je zou inderdaad kunnen zeggen dat dit stuk is geschreven door een witte oudere man, met de daarbij behorende rolverdeling tussen mannen en vrouwen. Maar in dit geval is het de vrouw zelf die besluit om overspel te plegen, ze doet dat bewust. Het gaat over de existentiële eenzaamheid van mensen die zijn vastgeklonken aan elkaar, over afscheid nemen, over de dood. Dat is van alle tijden.’

Infidèles. Beeld Stef Stessel
Infidèles.Beeld Stef Stessel

Infidèles naar Ingmar Bergman door STAN en De Roovers is van 15 t/m 17/2 te zien in De Brakke Grond Amsterdam.

Eerdere ontrouw

STAN en De Roovers speelden Infidèles in 2018 tijdens het Bergman Festival in de Zweedse hoofdstad Stockholm. Ze traden daar op in Theater Dramaten, het grote stadstheater van Stockholm, waar destijds Bergman al zijn stukken opvoerde. Dramaten heeft nog steeds de voorstelling Fanny och Alexander op het repertoire, een van Bergmans beste stukken (en films). Onder de titel Ontrouw werd Infidèles in 2010 ook in een Nederlandse vrije productie gespeeld, bij de opening van het DeLaMar Theater in Amsterdam.