REPORTAGE

In deze toneeltrailer ruik je de puberhormonen

Een podium zo klein dat publiek en spelers elkaar kunnen aanraken. Het aloude wagenspel, gestoken in een 2.0-jasje, is populairder dan ooit. Wat is het geheim?

In het volgestouwde pakhuis van Toneelgroep Oostpool in Arnhem repeteert regisseur Timothy de Gilde (34) met zijn acteurs, componist, technicus en decorontwerpster aan de voorstelling Bromance, die vrijdag in première gaat. Niet in een theater, maar in een speciaal geprepareerde trailer. Die staat nu nog droog in de loods, maar reist straks langs middelbare scholen in het oosten.

Binnen ruikt het naar verse verf; de energie klotst tegen de wand. 'Ze ruiken je stamper', roept een acteur in een hitsig dialoogje terwijl hij afgaat, beter gezegd: zich even opvouwt achter een beschilderde plank die dienstdoet als 'minidraaideur'. Er volgen meer uitdagende dialogen en een tersluikse jongenskus. De Gilde: 'Jongens, hou vol, dit zit tegen het geniale aan. Hoe voelt dat voor jullie? Bart, start die beat maar direct na de kus.'

Een paar dagen later grinnikt een enthousiaste docente van een school uit Nijverdal, die jaarlijks twee trailervoorstellingen afneemt van Oostpool & Sonnevanck: 'Een jongenskus? Dat gaan ze zeker vies vinden. Spannend.'

Tien jaar bestaat het fenomeen trailervoorstelling nu en het floreert. Een groeiend aantal jeugdtheatergroepen pogen een vrachtwagen aan te schaffen en het interieur te verbouwen tot intiem voorstellingsdecor. Hoe maak je een geslaagde voorstelling op de vierkante meter, met zo weinig ruimte en zo dicht op de lip van pubers? Acteurs, regisseur en vormgever over de do's en don'ts van trailervoorstellingen.

Spel

'De auditie bij Oostpool voor de trailervoorstelling Noem hem Pinocchio was mijn engste ooit', verklapt acteur, zanger en BNN-presentator Steyn de Leeuwe (34). 'Ik moest een liedje zingen terwijl Timothy op 10 centimeter afstand zat. Optreden voor 10 duizend mensen tijdens de Uitmarkt vind ik minder eng. Hoe intiemer, hoe spannender. Je kunt je nergens achter verschuilen. Ze zien alles.'

De ontspanning kwam toen De Leeuwe zich realiseerde dat die zestig jongeren het even eng vinden als hij. 'Zij kunnen mij aanraken, ik hen ook. Soms doe ik dat. Theateretiquette geldt in een trailer niet, je moet ze persoonlijk veroveren. Ook die gast die zich in zijn capuchon verschuilt. Snel spelen, ze een stap voorblijven in hun commentaar.'

Bart Rijnink, componist van Bromance en eerdere bekroonde trailerproducties als GTA5 en Hard Candy, beaamt dat het trailerpubliek bepalend is voor het succes: 'Het is een moeilijke groep, ze hebben geen kaartje gekocht, zitten opgesloten en hebben zonder dat ze het weten veel invloed. Ga niet cool doen. Daar kijken ze dwars doorheen.'

Zelf stond Rijnink als acteur in onderbroek in Hoektand: 'Ontzetting blijft lang hangen. Daarom werkt bloot ook niet, een slip is al heftig. De scène daarna is moeilijk. Je moet uptempo blijven, show maken. Alles gaat retesnel. Er zijn geen decorwisselingen. Je kunt niet af, dan sta je buiten.'

Rijnink wijst op het verschil met zijn vervanging van Maarten Heijmans als hoofdrolspeler in De Gelaarsde Poes, een grotezaalproductie met een immense machinerie van decorwisselingen. Uiteindelijk, zeggen ze allebei, 'win je in een trailer altijd, omdat je van zo dicht bij hen echt iets te vertellen hebt'. 'Met thema's waarover zij fantaseren: seks, geweld, games, verliefdheid, macht. Wij bezitten de woorden en het lef hen te veroveren. Wij zijn de baas op deze vierkante meter en dwingen hen van dichtbij een mening te vormen. Alleen bij scheldwoorden leggen we het spel stil. Gesiste woordjes als 'hoertje' tolereren we niet. Ach, ook al zijn je kostuums door de kou soms bevroren, de romantiek van rondtrekkende troubadours maakt veel goed: tussen wiskunde en Engels kom je even de routine opschudden.'

Decor

De trailer van Oostpool, gefabriceerd door Chris van den Berg, kent een uitschuifbare koof, die op locatie op pootjes komt te staan. Naast krapte vormt gewicht een belangrijke beperking: er mogen geen loodzware attributen in worden vastgeschroefd. Een uitdaging vormde het decor van GTA5, over (het fantaseren over) geweld in games en fantasie: twee op elkaar gebotste auto's. Vormgeefster Janne Sterke (28) vroeg bij een sloopbedrijf naar twee wrakken, een met schade links, de ander rechts. Met of zonder bloed?, kreeg ze als wedervraag. Uiteindelijk maakte ze het autokarkas toch na, omdat het zware staal van het verwrongen binnenframe de trailer bijna deed kantelen. De verbazing bij binnenkomst was er niet minder om: wauw, een crash in een vrachtwagen. Te grote objecten in een te kleine ruimte, dat triggert haar.

Voor Bromance, waarin twee dorpsvrienden en een jongen uit de stad op een broeierig verlopende fietsvakantie gaan, suggereert ze drie filmische locaties tegelijk: hangplek, fietsroute, camping. 'We gebruiken elk plankje, elke koof om iets in of achter te verstoppen. Een koepeltentje zit ineengepropt verstopt onder een bankje van stoeptegels. Realistisch wordt het nooit. Je hebt geen diepte en kunt niet focussen met licht. Alles is plat.' Toch, zegt ze, bereik je dat broeierige effect juist in een trailer: elk detail telt. Je kunt niet even iets zwart schilderen of wegmoffelen. Dat oogt onrustig. Het moet strak, netjes en 'vandalismeproof'; ze zouden eraan kunnen zitten. Er is één focus: het totaalbeeld. Die wereld zuig je ze in.'

Regie

Regisseur De Gilde heeft inmiddels zo'n tien trailervoorstellingen op zijn naam staan, deels samen met Flora Verbrugge van Theater Sonnevanck en Marcus Azzini van Oostpool en Sarah Moeremans: 'Ik heb geleerd te vertrouwen op brutale theatertaal. Niet te snel te denken vanuit puberpubliek, 'hiervan gaan ze vast gillen'. In een trailer bestaat geen scheiding tussen acteurs en toeschouwers. Ieder zit in hetzelfde schuitje. Daardoor kun je juist uitdagend of opruiend zijn. Ze kunnen niet ontsnappen, moeten er iets van vinden. Er heerst een grote sociale druk in een trailer. Daarom vraag ik toneelschrijver Joachim Robbrecht thema's van nu te mengen met universele puberonderwerpen: seks, homoseksualiteit, macht, eenzaamheid, identiteit. Hij hanteert pakkend taalgebruik, en tilt dat toch even op.'

Bij eerdere trailervoorstellingen hoorde De Gilde jongeren soms 'die is gay' sissen tegen acteurs. 'Oké', dacht ik, 'dan zal ik eens iets gays maken.' Daar kwam Bromance uit voort, over homofobie en de diffuse grens tussen vriendschap en intimiteit. 'Na het geweld van GTA5 wilde ik iets kwetsbaars tonen. Affectie kweken in een trailer.'

Publiek

Voordeel één: scholen uit de regio hoeven geen vervoer te regelen naar theaters in de grote stad. Voordeel twee: theatergroepen hoeven geen sfeer te scheppen in een naar zweet ruikende kale gymzaal, gehuld in koud tl-licht. Al ruikt het zeker naar zweet in een trailer. Of meer naar hormonen, eigenlijk. 'Hormoonpubliek' in het vocabulaire van regisseur Rob Ligthert, die tien jaar geleden de trailervoorstelling bij Oostpool structureel op het repertoire zette.

Voordeel drie: pubers kunnen niet toegeven aan de neiging zich terug te trekken op de achterste rij. Een trailer kent slechts drie rijen. Eigenlijk stapt iedereen dezelfde livefilm in, toeschouwers en acteurs.

Margreeth Sand (51), docent kunstvakken op Christelijke Scholengemeenschap Reggesteyn in Nijverdal, vindt vooral het tweerichtingsverkeer een uitkomst: 'Zij kunnen de acteurs zien, maar de acteurs hen ook. Het is niet anoniem. Hun reacties doen ertoe. Dat merken die jongeren. Ze voelen zich uitgedaagd. En er zit altijd humor in.

'Het decor is prachtig. De thema's zijn gewaagd, zeker. Soms nemen ze een leerling te grazen, dat kan link zijn. In GTA5 begon een personage te fantaseren over een leerlinge op rij 1. Maar ja, dat doen leerlingen onderling ook. Dat meisje had er thuis iets over gezegd. Maar de meeste reacties zijn positief. 'Als dit theater is, willen we vaker' of 'Ik weet echt niet wat ik heb meegemaakt'. En vijfdejaars willen nog steeds naar binnenglippen als de vierdejaars aan de beurt zijn; Matteo van der Grijn in onderbroek, die van Soldaat van Oranje, daar hebben we het op school nog steeds over.'

Trailervoorstelling Bromance (15+),Toneelgroep Oostpool & Theater Sonnevanck. Première 4/3. Tournee langs scholen, De Krakeling en Festival Hoogte 80, t/m 3/6.

Van wagenspel tot trailervoorstelling

De aantrekkingskracht van de trailervoorstellingen schuilt volgens regisseur Rob Ligthert, nu directeur van de Maastrichtse Toneelacademie, in het 'hit-and-runkarakter': 'Je arriveert met een rijdend koekblik op een schoolplein en slechts één jaargang mag erin; de rest is bloednieuwsgierig. Je speelt een broeierige voorstelling, over herkenbare thema's. En zoef, je bent weer weg.' Ligthert heeft het idee van de Vlaming Marc Verstappen, die met schilderijen van Luc Tuymans in een vrachtwagen een rijdende voorstelling maakte voor scholieren. Inmiddels treden ook Kwatta uit Nijmegen, Artemis uit Den Bosch en laureaten van het Prinses Christina Concours op in een eigen trailer. Maar het oorspronkelijke idee stamt uit de Middeleeuwen. Vanaf de 14de eeuw trokken wagenspelen rond. Al lopend voerden troubadours toneelscènes op, de zogenaamde mirakelspelen. Eerst religieus, later werelds. De minuscule houtje-touwtjekleedkamers zijn in al die eeuwen niet wezenlijk veranderd.

Meer over