interviewbeeldende kunst

In de vreemde films van Silvia Martes krijgen niet de acteurs, maar het decor de hoofdrol

Silvia Martes, The Revolutions That Did (Not) Happen, 2021  Beeld
Silvia Martes, The Revolutions That Did (Not) Happen, 2021

Kunstenaar Silvia Martes maakt furore met haar experimentele films tjokvol zware thema’s als honger, klimaatverandering en racisme. De Prix de Rome-kanshebber wil mensen niet vertellen wat ze moeten denken, ze wil ze wel iets laten ‘voelen’.

Sarah van Binsbergen

Op de linkeronderarm van Silvia Martes staat in zwarte blokletters de tekst ‘The Revolutions That Did (Not) Happen’: de revoluties die (niet) doorgingen. ‘Ja, waarom niet de titel van je eerste solotentoonstelling op je arm tatoeëren?’, zegt ze lachend. ‘Ik wilde graag stilstaan bij dat moment. Normaal gesproken ben ik altijd maar bezig met doorgaan, doorgaan, doorgaan.’

Er is op dit moment veel om bij stil te staan. Acht jaar nadat Martes (36) afstudeerde aan de Gerrit Rietveld Academie in de richting audiovisueel, gaat het met haar kunstenaarscarrière keihard. Vorige week opende in het Stedelijk Museum Amsterdam de tentoonstelling van de Prix de Rome, eerder deze week wees de Volkskrant Martes aan als de grootste kanshebber voor de prestigieuze beeldende kunstprijs. Eind september won Martes al de Theodora Niemeijer Prijs, in het kader daarvan zal ze een nieuw kunstwerk maken voor het Van Abbemuseum in haar geboortestad Eindhoven. En dan is er dus ook die eerste solotentoonstelling waarvan ze de naam op haar arm tatoeëerde, die is sinds september te zien in Museum De Pont in Tilburg. ‘Ik moet mezelf vaak knijpen’, zegt ze.

Silvia Martes Beeld
Silvia Martes

‘De afgelopen twee jaar deed ik een werkperiode aan de Rijksakademie’, zegt Martes. ‘Het viel me op dat veel kunstenaars van mijn lichting al voor die residentie samenwerkten met galeries of veel tentoonstellingen hadden. Ik had dat niet.’ Misschien heeft dat te maken met het feit dat haar werk een beetje tussen de filmwereld en de museumwereld in zweeft. Kort na haar afstuderen won ze een prijs van ShortsTV, om de korte film As Things Go te maken. Haar experimentele films werden op het Nederlands Film Festival en op internationale filmfestivals vertoond. Een plan voor een eerste speelfilm ligt er ook. Tegelijkertijd werkt ze dit jaar ineens samen met drie musea voor hedendaagse kunst.

Martes voelt zich thuis in dat tussengebied: ‘Ik maak mijn films een beetje zoals een schilder een schilderij opbouwt. Je hebt verschillende elementen: tekst, decor, montage en geluid, die zijn voor mij allemaal even belangrijk. Het is niet zo dat ik altijd begin bij een verhaal en dan een decor maak dat daarbij past, vaak is het juist andersom: het verhaal ontstaat terwijl ik aan een set bouw.’ Het maakproces is niet lineair en de films die daaruit voortkomen zijn dat ook niet, je kunt ze op veel verschillende manieren interpreteren.

Als we voor dit gesprek plaatsnemen in haar tijdelijke filmstudio, een raamloos atelier in de Amsterdamse Rijksakademie, begint het gouden horloge van Martes te piepen. ‘Self-destruction in 10… 9… 8…’ grapt de kunstenaar. Haar twee laatste films schetsen allebei een wereld waarin de mensheid zichzelf inderdaad vernietigd lijkt te hebben. In The Revolutions That Did (Not) Happen staat de aarde letterlijk in brand en mag een groep zwarte vrouwen als laatste proberen om de mensheid te redden. De film die Martes maakte voor de Prix de Rome speelt zich af in het jaar 2121. De mensheid is bijna uitgestorven, een vrouw genaamd Silvia is ‘een van de laatste levende entiteiten’ op aarde. Door een vaccinatie heeft zij het eeuwige leven gekregen.

Silvia Martes, The Revolutions That Did (Not) Happen, 2021 Beeld
Silvia Martes, The Revolutions That Did (Not) Happen, 2021

Het zijn experimentele films vol grimmige toekomstvisioenen en maatschappijkritiek. The Handmaid’s Tale meets de absurdistische films van de Zweedse regisseur Roy Andersson: sciencefiction gecombineerd met verstilde, droomachtige beelden. In To Confirm That You Are Not A Robot…, de film die ze maakte voor de Prix de Rome, zit bijvoorbeeld een ‘omgekeerd orakel’ dat opnoemt waar het is misgegaan met de mensheid: overstromingen, droogte, hongersnoden. Black Lives Matter, klimaatverandering, privacy: alle grote thema’s van deze tijd komen voorbij.

Het knappe is dat die overdaad aan prangende kwesties nooit voorspelbaar of geforceerd voelt. Martes verweeft ze in gelaagde verhalen met een flinke portie droge humor. In de Prix de Rome-film is er bijvoorbeeld een op Darth Vader lijkende, non-binaire robot. Die heeft in het verleden mensen overgehaald om hun persoonlijke gegevens te verkopen en heeft nu gewetenswroeging. ‘Als het product gratis is, dan ben jij het product’, huilt de robot met het hoofd in de handen.

‘Het is niet mijn doel om jou te vertellen wat je moet doen of denken’, zegt Martes over de politieke laag in haar films. ‘Maar ik wil je wel iets laten voelen.’ Ze noemt vier karakteristieke elementen die ze daarvoor inzet.

Silvia Martes / The Revolutions That Did (Not) Happen, 2021  Beeld
Silvia Martes / The Revolutions That Did (Not) Happen, 2021

Opvallende decors

De decors en de productie daarvan hebben een belangrijke rol in de films en het creatieve proces van Martes. Ze omschrijft haar proces als grillig: ideeën ontstaan vaak tijdens het bouwen. Dat is al zo sinds ze haar eerste film maakte als student aan de Gerrit Rietveld Academie. Tijdens een filmworkshop mochten studenten een week in een professionele filmstudio werken. Martes besteedde dagenlang aan het bouwen van een decor. ‘Toen de actrices kwamen had ik nog geen tijd gehad om te bedenken wat ze moesten doen. Ik heb ze gewoon in dat decor, een soort poppenhuis, gezet. Toen klikte er iets: dat beeld was al interessant genoeg.’

In The Revolutions That Did (Not) Happen komt een opvallend decorstuk voor, een soort draaiend huis met verschillende ruimten. Je rolt als het ware van de ene scène in de andere. In de film die ze voor de Prix de Rome maakte is het decor heel uitgekleed en minimalistisch.

Decors hoeven niet realistisch te zijn, vindt Martes. Je mag best zien dat je naar een decor kijkt: ‘De uitdaging is voor mij om een wereld te scheppen die overduidelijk fictief is, en je vervolgens toch helemaal in het verhaal te trekken. Je hoeft vaak maar een paar herkenbare elementen te hebben om kijkers in een illusie te laten geloven.’

Silvia Martes, To Confirm That You Are Not a Robot... , 2021.  Beeld RV
Silvia Martes, To Confirm That You Are Not a Robot... , 2021.Beeld RV

Vervreemdende voice-overs

In To confirm… zie je mensen bijna nooit direct met elkaar of tegen de camera praten, behalve op sommige emotionele momenten, zoals wanneer de hoofdpersoon terugdenkt aan haar familie. De rest van het verhaal wordt verteld in voice-overs. In The Revolutions that Did (Not) Happen praten de acteurs nooit. Zelfs niet als ze een gesprek voeren. De monologen of dialogen zijn achteraf ingesproken.

Het effect van die voice-overs is vervreemdend, maar er is ook een praktische verklaring voor: ‘Het geeft me meer vrijheid als ik de tekst later als voice-over toevoeg’, zegt Martes. ‘Vaak ontstaan mijn films pas echt in de montage, daar krijgt het verhaal vorm.’

Martes monteert ook gevonden audio onder haar films, zoals fragmenten uit interviews of gesprekken. In The Revolutions That Did (Not) Happen zit bijvoorbeeld een monoloog van zangeres Nina Simone, in To Confirm That you Are Not A Robot… zit een gesprek uit een podcast over geestverschijningen. Die toegevoegde geluidslagen laten zien dat verhalen altijd verwijzen naar andere verhalen.

Silvia Martes, To Confirm That You Are Not a Robot..., 2021 Beeld
Silvia Martes, To Confirm That You Are Not a Robot..., 2021

Van pastelkleuren naar aardetinten

Een ander opvallend kenmerk van Martes’ films is haar kleurgebruik. In Terra Incognita, uit 2019, filmt ze actrices tegen felgekleurde achtergronden in snoepkleuren als roze, geel en oranje. As Things Go, de eerste film die ze maakte na haar afstuderen aan de Rietveld Academie, had juist lichte achtergronden en zachte pasteltinten.

‘Het idee voor The Revolutions That Did (Not) Happen begon eigenlijk met een kleurenschema’, zegt Martes. ‘Net zoals ze in Hollywoodfilms vaak met kleurkaarten werken die het gevoel van de film bepalen. Ik wilde een film maken met aardetinten, daar begon het hele plan mee.’ De kleuren hebben geen specifieke betekenis, zegt ze, ze creëren een sfeer. Dat is ook zo bij de Prix de Rome-film: bijna alles in de film is zwart, wit of grijs. Het past bij de klinische, kale wereld die wordt bevolkt door aliens, een depressieve robot en Silvia, de laatste mens.

‘De kleuren in mijn films zijn steeds somberder geworden’, merkt Martes op. ‘Dat past wel bij mijn wereldbeeld, haha. Dat is de laatste jaren ook een stuk cynischer geworden.’

Silvia Martes, To Confirm That You Are Not a Robot..., 2021.  Beeld
Silvia Martes, To Confirm That You Are Not a Robot..., 2021.

Acteertalent

In Martes’ films zijn alle aspecten even belangrijk: de decors, de tekst, de montage. Acteurs zijn ook belangrijk maar ze dragen de film niet volledig. ‘Ik werk lang niet altijd met professionele acteurs en kijk meestal vooral of ik vind dat iemand een interessante uitstraling heeft’, zegt ze. ‘Soms heb je mensen die heel erg overdreven spelen. Terwijl je in mijn films bij wijze van spreken alleen een koffiekopje hoeft vast te houden.’

Vaak speelt Martes zelf in haar films. In de film die ze voor de Prix de Rome maakte, speelt ze zelfs de hoofdrol als Silvia, de onsterfelijke vrouw. Fenomenaal is ze in een scène waarin ze karaoke zingt voor aliens. En in de raadselachtige laatste scene van The Revolutions That Did (Not) Happen zien we Martes terwijl ze met een gasmasker op paaldanst: ‘Ik wilde eerst iemand anders vragen voor die scène, maar op een gegeven moment dacht ik: ik moet dat zelf doen. Ik wilde mezelf in die positie van kracht en kwetsbaarheid zetten.’

Tentoonstellingen van Silvia Martes
Silvia Martes - The Revolutions That Did (Not) Happen. T/m 26/11, Museum De Pont, Tilburg.

Prix de Rome. T/m 20/3/2022, Stedelijk Museum Amsterdam.

Glazen huis

Van april 2022 tot oktober van dat jaar gaat Silvia Martes werken aan een nieuw kunstwerk in het Van Abbemuseum. Haar plan is om in de binnentuin van het museum een glazen huis te bouwen en daarin een film op te nemen over Mildred, een jonge vrouw die in het huis in quarantaine zit. Bezoekers kunnen het opnemen van de film volgen, en misschien gaat Martes ook wel in het glazen huis monteren, zegt ze. ‘Jullie journalisten hebben altijd zo veel vragen, nu kun je gewoon komen kijken hoe ik werk.’