BOEKRECENSIERUSTIG AAN, TIJGER

In de gelaagde verhalen van Joost de Vries is de ironie precies goed gedoseerd ★★★★☆

Ironische personages kunnen oervervelend zijn. In de gelaagde verhalenbundel Rustig aan, tijger laat Joost de Vries zien hoe het wél moet.

Bo van Houwelingen
Joost de Vries Beeld Das Mag
Joost de VriesBeeld Das Mag

Het kan je zomaar gebeuren: op een dag ben je volwassen. Joost de Vries (1983) zadelt de personages in zijn verhalenbundel Rustig aan, tijger op met koophuizen, kookeilanden, carrières, boekenclubs, kinderen en affaires. De bundel bevat vijf korte verhalen en twee fictionele brieven waarin de verschillende personages met elkaar te maken hebben; ze hebben het bed gedeeld, samen gestudeerd of gewerkt. Maar vooral zijn ze nogal verbaasd over het feit dat ze volwassenen zijn geworden. Als een van de succesvolle jongens uit de groep gaat scheiden en zijn luxueuze appartement moet verlaten, is het voor de anderen ‘alsof hij zich vergrepen had aan zijn volwassenheid, was gedegradeerd naar ons amateurniveau. Het was pijnlijk.’

In gedachten hangen de personages nog in de tijd waarin alles openlag. Ze lijden aan het gevoel zich te bevinden ‘in een andere tijdzone dan die waarin je iets meemaakt’. Op het moment dat ze dingen beleven, zijn ze voornamelijk bezig met de herinnering die de belevenis later zal worden.

Neem de vlogger in het verhaal ‘Het einde van de geschiedenis’, die eigenlijk niets meer echt meemaakt, maar altijd een camera tussen hem en de gebeurtenis in heeft staan. Sterker nog: de gebeurtenis zou niet eens hebben plaatsgevonden zónder de camera die er een story van maakt. Een ander voorbeeld: in een restaurant valt een jongen met zijn stoel achterover, en al tijdens zijn val begint hij te lachen. ‘Terwijl het zich in real time afspeelde, ervoer hij het al als de anekdote die hij er straks van kon maken.’ Als je dat kunt volhouden in het leven, denkt zijn vriend, dan ben je onkwetsbaar.

Décalage, zo noem je dit verschil tussen een ervaring en het verhaal van die ervaring, schrijft De Vries. In feite is het een variatie op ironie, waarbij dingen voortdurend naar een metaniveau getrokken worden. Nooit ín het moment zijn, maar erbuiten staan en er alvast commentaar op leveren. Ironie beschermt ons tegen al te heftige – want al te serieuze – gevoelens. Veilig, maar ook een gemis: oprechte vervoering is uitgesloten. De bijfiguren in de verhalen die zich wél volledig kunnen overgeven, zijn dan ook benijdenswaardig.

Het kan vervelend zijn om te lezen over ironische personages, zeker als ze, zoals hier, ook nog eens succesvolle, knappe, goedgebekte dertigers zijn die in Amsterdam wonen of in New York ‘zitten’. Ze verwijzen naar populaire cultuur uit de jaren nul, gebruiken het idioom van millennials, doorspekt met de woorden-van-nu (de uitnodiging voor een ‘post-Halloweenverkleedfeestje’ gaat gepaard met de waarschuwing ‘no cultural appropriation’). People you love to hate.

Maar De Vries speelt het spel slim. In zijn werk, van romans tot een polemiek met P.H. Thomése, is het thema van de ironie altijd al belangrijk. Zonder tegenkracht is ironie stomvervelend. Er moet oprechtheid tegenover staan: het pure verlangen naar iets echts. De Vries geeft zijn personages beide: ze willen graag hun leven werkelijk beleven, maar kunnen amper anders dan de spot drijven met dat verlangen. De tragiek van deze paradox openbaart zich schitterend in een van de brieven, waarin een man die omschreven wordt als iemand ‘die altijd een oog op de exit had’, in bed belandt met zijn tegenpool: een vrouw met het jaloersmakende talent helemaal in het moment op te gaan. Halverwege de vrijpartij vlucht hij naar de badkamer en spreekt zichzelf in de spiegel toe met de deerniswekkende slogan: ‘Rustig aan, tijger.’ Über-ironische woorden die op hetzelfde moment volstrekt serieus zijn. Deze man kan zichzelf onmogelijk helpen. Met dat meisje wordt het natuurlijk niets.

Niet voor het eerst zegt De Vries in deze gelaagde bundel eigenlijk: we kunnen wel groot-mensje spelen, met onze glanzende kookeilanden, snobistische boekenclubjes en geheime affaires, maar zolang we onze ironische levenshouding niet terzijde durven schuiven, om te kunnen samenvallen met ons leven, zal het nooit meer dan een spelletje worden, voor de kinderen die we nog altijd zijn.

null Beeld Das Mag
Beeld Das Mag

Joost de Vries: Rustig aan, tijger. Das Mag; 220 pagina’s; € 21,99.

De Volkskrant Boeken
Mooie romans, spannende non-fictie, interviews en pittige recensies: alles over de wereld van de letteren.

Meer over