Film

In de fraaie documentaire over Stalins staatsbegrafenis zien we duizenden Russen verplicht rouwen ★★★★☆

Met 135 minuten is het een hele zit, maar de film heeft die duur nodig om diep in te werken.

State Funeral  Beeld
State Funeral

Daar ligt hij dan, Jozef Stalin, in zijn met rood velours beklede doodskist. Het gebalsemde gezicht bleek, de borstelsnor iets uitgedund. Omringd door een bloemenzee, terwijl de stoet van meer en minder prominente onderdanen aan de overleden opperste Sovjetleider voorbijtrekt. Of honderden kilometers verderop, in uithoeken van het rijk, massaal bijeenkomt, om het laatste nieuws over de uitvaart te vernemen uit de dorpsspeaker.

Wat lezen we op de gezichten? Was het volk in 1953 oprecht bedroefd om het heengaan van ‘de allerbeste mens’, zoals de staatsradio-omroepers Stalin eerden? Of eerder murw gebeukt door decennia van onderdrukking: de deportaties naar de Goelag, de gedwongen volksverhuizingen, de hongersnoden en de tientallen miljoenen verwoeste levens. In de historische documentaire State Funeral zien we de nodige Russen wenen of het gezicht zo somber mogelijk plooien. Maar steeds is er in die stoet en die massa ook weer iemand die vlug een waakzame blik werpt op de registrerende staatscamera’s. Kijk, we worden vastgelegd.

Zulke momenten zouden de slechts eenmalig vertoonde officiële staatsbegrafenisfilm nooit halen. Zoals die ene anonieme hoogwaardigheidsbekleder die plots nieste tijdens de begrafenistoespraken vast ook sneuvelde in de toenmalige montage, en mogelijk een enkeltje Siberië kreeg.

Voor zijn alternatieve staatsbegrafenisfilm had Oekraïense regisseur Sergei Loznitsa de beschikking over de ruwe opnamen. State Funeral sluit aan op zijn reeks uit archiefbeeld opgebouwde films (The Event, The Trial), waarin Loznitsa commentaarloos in de totalitaire Russische ideologie prikt.

Wie minder thuis is in dit stuk geschiedenis, zou eerst Armando Iannucci's The Death of Stalin uit 2017 kunnen kijken, die inzichtelijke en bij vlagen Monty Pythoneske zwarte komedie over de impact van Stalins dood op diens naaste kliek. Het geeft wat kleur aan de vierkante troonpretendenten Beria en Malenkov, die in State Funeral vooropgaan als dragers van Stalins kist. Korte tijd later was het tweetal al buiten dienst gesteld door partijsecretaris Chroesjtsjov, die de macht greep en daarbij ook Stalins aureool brak. De ‘allerbeste mens’ bleek toch niet zo goed, en zijn begrafenisfilm ging de kluis in.

Ze zijn fraai gefilmd, die Russische mensenzeeën waarin de hongerig ogende individuen opvallen. Mooi kleurcontrast ook, dat door rode accenten (linten, vlaggen) doorbroken grijs en bruin van de kleding. Maar met een lengte van 135 minuten is State Funeral wel een hele zit. Eindeloze loftuitingen horen we, over het ‘barmhartige genie’ Stalin, die ‘eerste kameraad’ en ‘verbinder’. Zalvende poëzie van de staatsomroeper, soms op het komische af: ‘Zijn lippen, nu voorgoed gesloten onder zijn snor, nooit meer zullen die zijn zorgvuldig gekozen woorden slaken.’

Je kunt rustig een kwartiertje de zaal uit, zonder veel te missen. Even een kop koffie, dan weer aansluiten in de rouwstoet. Toch heeft State Funeral die duur en herhaling ook nodig, om diep in te werken. Zo vat Loznitsa de totalitaire ervaring in de duizenden gezichten van al die verplicht rouwende Russen.

State Funeral

Documentaire

★★★★☆

Regie Sergei Loznitsa.

135 min., in 7 zalen.

Meer over