Beeldende kunst

In de bagger van Amsterdam biedt Black Water stilte en contemplatie

In een silo van de Amsterdamse rioolwaterzuivering helpt de tijdelijke installatie Black Water bewoners van de drukke nieuwbouwwijk na te denken over de geschiedenis en het potentieel van hun woonplek.

Roos Volkers
 De drie silo’s op het Zeeburgeiland in Amsterdam. Beeld Els Zweerink
De drie silo’s op het Zeeburgeiland in Amsterdam.Beeld Els Zweerink

Op het Zeeburgereiland in Amsterdam staan drie enorme silo’s. Het zijn grijze, grauwe kolossen, ingesloten door gloednieuwe appartementen met grote ramen en glazen balkons. Ooit maakten de grijze silo’s deel uit van de rioolwaterzuivering, binnenkort worden ze omgedoopt tot De Drie Koningen, een concept met horeca, kantoorruimte, hotel en dakterrassen.

Zo ver is het nog niet. Wie even stilstaat, valt op dat in de middelste silo een buis met een deur zit. Open die deur en je kijkt in een zwart gat. Kruip achterstevoren door dat gat en je bent omringd door zwart.

Voor je gevoel blijft het té lang donker daarbinnen. Je wacht tot je ogen gewend zijn, één, twee minuten. Je ziet alleen kleine cirkels van licht die een soort sterrenhemel vormen. Het enige hoorbare is het vallen van druppels op een wateroppervlak, weergalmend door de silo. Je staat verstard. Hoe groot is deze ruimte? Waar is het land en waar water?

Langzaam wordt er toch meer zichtbaar: de verlichte cirkels blijken buizen in een hoog plafond, waar ook de waterdruppels doorheen vallen. De grond is een zandplateau dat na een paar meter overgaat in een rond waterbassin. In het bassin ligt een lange stalen pijp, op de muren die rondom lopen staat graffiti – een overblijfsel uit de jaren negentig.

Contemplatie

Beetje bij beetje komt de nieuwe installatie Black Water van het Nederlandse kunstenaarscollectief Raaaf tevoorschijn. Ongeveer 13 minuten duurt het voordat de bezoeker alle details in de silo kan waarnemen. Dit is niet enkel aan onze ogen te danken; boven op het dak schuift iemand langzaam een luikje van een van de buizen. Zo valt steeds wat meer daglicht het bouwwerk in.

 De installatie 'Black Water' in de middelste silo. Beeld RAAAF
De installatie 'Black Water' in de middelste silo.Beeld RAAAF

De tergend trage overgang van donker naar zicht hebben de mannen achter Raaaf, beeldend kunstenaar en architect Ronald Rietveld en filosoof Erik Rietveld, tevens broers, bewust ingebouwd in het ontwerp van Black Water. ‘Door met het donker dingen weg te halen, benadrukken we weer andere kenmerken van de silo’, legt Ronald uit. ‘Bezoekers raken hun houvast even kwijt, maar krijgen daarvoor duisternis, afwezigheid, stilte, contemplatie in de plaats, juist de kwaliteiten die de verdere leefomgeving niet heeft.’

Het contrast tussen de rust in de installatie en de drukte van de omliggende nieuwbouwwijk kan inderdaad niet groter. Er wordt nog steeds gebouwd op het Zeeburgereiland, waar uiteindelijk meer dan tienduizend Amsterdammers zich zullen vestigen. De silo’s, nu in het bezit van de gemeente Amsterdam, gaan over naar een projectontwikkelaar.

Smeerpijp

Black Water is bedoeld als een tijdelijke interventie in dit herbestemmingsproces. Ronald: ‘Wij willen de bezoeker aanzetten tot denken, over de geschiedenis van deze locatie, en daarmee over het potentieel ervan. Het is de plek waar een smeerpijp van 1,5 kilometer de poep en pies van heel Amsterdam de zee in leidde. Later werd het een baggereiland, en nog later kwamen daar de silo’s van de Rioolwaterzuivering Oost. Mensen kopen hier huizen voor de hoofdprijs, maar gaan letterlijk op een berg stront wonen. Dat is toch bijzonder? Om het dan te herinrichten met de horeca die we overal zien, is dat echt het meest creatieve wat je kunt bedenken?’

De historie van het Zeeburgereiland komt bijvoorbeeld terug in de naam van de installatie. ‘Zwart Water’ slaat op het ‘donkere water’ dat ooit de silo’s in stroomde. Maar het refereert ook aan de unieke gebruiksmogelijkheden van zulke ‘zwarte leegtes’ in publieke panden. Raaaf heeft de afgelopen jaren vaker ongebruikte overheidsgebouwen en rijksmonumenten tot installaties omgevormd. Een oude bunker van de Nieuwe Hollandse Waterlinie (Bunker 599), het Eiffelgebouw van de vroegere sanitairfabriek Sphinx in Maastricht en de testlocatie voor de Deltawerken in het Waterloopbos werden al kunstwerken.

De leegte omarmen

Volgens de broers moet iedereen kunnen meebeslissen over wat er gebeurt met dit soort gebouwen: Nederlands belastinggeld is er immers voor benut. Maar in de meeste gevallen verkoopt de staat een pand door aan de hoogste bieder en zo ‘wordt het weer gekapitaliseerd’, aldus Ronald. ‘Mensen hebben altijd de neiging dingen op te vullen, in plaats van de leegte te omarmen als vrije ruimte en lucht om te ademen,’ vult Erik aan. ‘Ons werk probeert de poëzie van leegte te articuleren in een wereld overladen met beelden en spullen.’

In het geval van Black Water hopen ze dat de leegte ook leidt tot gesprek. De installatie komt voort uit een tweejarig onderzoek dat Ronald doet aan de Rietveld Academie naar de manieren waarop kunst mensen kan verbinden in een stedelijke omgeving, specifiek op het Zeeburgereiland. Erik: ‘We zijn benieuwd of je met hulpbronnen die ter plekke aanwezig zijn een kunstwerk kunt creëren dat de aanleiding vormt voor sociale interactie. Zal onze installatie een gespreksonderwerp worden voor mensen in de buurt? Zullen ze in de supermarkt hun ervaringen gaan delen?’

Black Water in de wijk Zeeburgereiland, Amsterdam is t/m 25/11 op afspraak te bezoeken.

Volgebouwd

Op het Zeeburgereiland wordt gebouwd aan een nieuwe stadswijk van Amsterdam. Waar vroeger het baggerland braak lag, en eerder zelfs de Zuiderzee was, komen flats, scholen, restaurants, winkels, sportvelden en een bedrijventerrein. De eerste buurt, de Sportheldenbuurt, wordt in 2022 opgeleverd. Er wonen nu al mensen, met in hun middelpunt de Black Water silo.

Meer over