ReportageHarpspelen bij het Leerorkest

In Amsterdam-Zuidoost spelen de kinderen op een nieuwe elektronische miniharp

Harples bij het Leerorkest. Achterste rij vanaf links: Adiba, Amy, Ciara en Romaya. Middelste rij: Sadé, Remy van Kesteren en Chermain. Voorste rij: Solana en Lena. 	 Beeld Pauline Niks
Harples bij het Leerorkest. Achterste rij vanaf links: Adiba, Amy, Ciara en Romaya. Middelste rij: Sadé, Remy van Kesteren en Chermain. Voorste rij: Solana en Lena.Beeld Pauline Niks

Bij Het Leerorkest in Amsterdam-Zuidoost willen verrassend veel kinderen harp spelen. Zó veel, dat met hulp van harpist Remy van Kesteren een speciale miniharp werd ontwikkeld.

Als je opgroeit in de Bijlmer in Amsterdam is de kans niet groot dat je geregeld klassieke harpmuziek voorbij hoort komen. Echt niet, zegt Sheree Pinas (11). Ze luistert graag naar drillrap, maar inmiddels is harpmuziek haar even lief. Keiharde drill naast snoepige harpmuziek? Simpel zat, zegt ze: drill is gewoon lekker en harp is gewoon mooi.

Drie jaar geleden mocht Sheree een instrument kiezen om te bespelen in Het Leerorkest, het gratis muziekprogramma voor kinderen uit gezinnen waarin muziekles niet vanzelfsprekend is. Ze luisterde naar een klarinet, een hobo, een contrabas – een tante probeerde haar nog in de richting van een viool te praten, maar ze had haar keuze al gemaakt. ‘De vorm van een harp is best wel apart, en ik hou van het geluid.’

Met zeven andere harpleerlingen tuurt ze ingespannen naar een partituur getiteld Chips met hagelslag. Zelfs in haar meivakantie komt ze graag naar de muzieklessen in een lokaal van basisschool Samenspel in Amsterdam-Zuidoost. Haar bijeengebonden haar wipt mee op de muziek.

Sadé Politon: ‘Ik begon met viool, maar ik vond harp mooier.’	
 Beeld Pauline Niks
Sadé Politon: ‘Ik begon met viool, maar ik vond harp mooier.’Beeld Pauline Niks

De harp is populair in Het Leerorkest. Zo populair dat orkestdirecteur en oprichter Marco De Souza een list moest verzinnen. Een harp is groot, zwaar en op z’n zachtst gezegd nogal onhandig als hij mee moet op de fiets. ‘En voor één kinderharpje kan ik tien fluiten kopen voor het orkest’, zegt De Souza. Goedkope, draagbare harpjes waar een fatsoenlijk geluid uitkwam, bestonden niet. Maar wat niet bestaat, kun je uitvinden, bedacht hij. Sinds kort spelen enkele kinderen op een nieuw, licht harpje dat ze in een draagtas mee naar huis kunnen nemen.

De list van directeur De Souza heet Remy van Kesteren (32). De boomlange harpvedette die zijn instrument met hetzelfde gemak gebruikt voor klassiek repertoire als voor pop, jazz en eigen composities, speelt af en toe mee met de harpistjes in de Bijlmer. ‘Marco belde me een paar jaar geleden met de vraag of ik kon meedenken over een oplossing voor het harptekort. Ik ben langsgegaan bij het orkest en was verrast zoveel kinderen achter een harp te zien, ook veel jongetjes met coole petjes en trainingsbroeken.’

Van Kesteren heeft ervaring met harpen in soorten en maten. Enkele jaren geleden liet hij een extra grote harp bouwen in Italië met 49 snaren, twee meer dan gebruikelijk op een grote, klassieke harp. Ook speelt hij geregeld op een elektronische Delta-harp, een handzaam modelletje dat in het vliegtuig niet mee hoeft met de afwijkende bagage. ‘Die is ontworpen door harpist Joris Beets. Joris is een onconventionele denker. Toen ik hem het probleem voorlegde van Het Leerorkest is hij meteen aan de slag gegaan, samen met een student van de TU Delft die er een afstudeerproject van heeft gemaakt.’

Kaya Politon met de nieuwe lichtgewicht elektronische harp.	
 Beeld Pauline Niks
Kaya Politon met de nieuwe lichtgewicht elektronische harp.Beeld Pauline Niks

Het resultaat is een lichtgewicht elektronisch zelfbouwharpje van multiplex. Aanschafkosten: 450 euro per stuk in plaats van de 1.600 euro voor een traditioneel modelletje. Het doe-het-zelfaspect bestaat eruit dat het harpje, met 24 snaren, wordt aangeleverd als bouwpakket dat door vrijwilligers van het orkest net zo makkelijk kan worden geassembleerd als een Zweeds montagemeubel.

De losse, tweedelige standaard past als een puzzelstuk in het driehoekige frame, voor het vervoer. Hoesje erom en klaar. Innovatief zijn ook de ‘haakjes’ waarmee de snaren kunnen worden verkort of verlengd om de tonen te verhogen of te verlagen: geen strakke moeren, maar houten klepjes die door de kinderen met de hand kunnen worden bediend.

Jerome Biekman van Het Leerorkest – ‘In november word ik 11’ – weet uit zijn hoofd hoe de haakjes moeten staan voor de suite Toverbal. ‘Laag, hoog, hoog, laag… en als ik het even niet meer weet, kijk ik gewoon op mijn blaadje.’ Met een bonuskaart als plectrum tovert hij een waterval van noten uit zijn instrument. De harpist-sinds-een-jaar vindt dat het nieuwe harpje ‘een mooi zacht geluid’ heeft. ‘Ik word rustig van harpspelen. Thuis speel ik bijna elke dag wel even. Soms blijft het ritme van de harp dan de hele dag in mijn hoofd.’

Technische foto van het nieuw ontworpen harpje, ontworpen door harpist Joris Beets.
 Beeld
Technische foto van het nieuw ontworpen harpje, ontworpen door harpist Joris Beets.

Drillrapfans in de drumstelleeftijd die verliefd zijn op een instrument met een engelachtig imago: waar komt die populariteit vandaan? ‘Het is een onbevangen, heel pure keuze’, zegt De Souza. ‘Deze kinderen zijn niet opgegroeid met klassieke instrumenten. Ze gaan af op de klank en op hoe het instrument eruitziet – ze denken niet aan Mozart of Tsjaikovski want die kennen ze niet. Muzikale associaties met bijvoorbeeld een harp hebben ze niet of weinig, maar als we laten horen dat de harp in allerlei filmmuziek voorkomt, herkennen ze de klank.’

Voordat ze hun keuze maken, krijgen de leerlingen in de klas allerlei instrumenten te horen. ‘Daarna nemen we ze mee naar het Nederlands Philharmonisch Orkest waar ze de instrumenten kunnen zien en horen in de praktijk. Vervolgens krijgen ze een speeddate met het instrument van hun keuze.’ Het Leerorkest heeft 10 duizend instrumenten, grotendeels schenkingen, die ook uitgeleend worden aan leerorkesten die inmiddels elders in het land zijn ontstaan, alsook op de Antillen. Als er een klik is op school, mogen de kinderen het instrument meenemen naar huis.

Harpist Remy van Kesteren  Beeld Pauline Niks
Harpist Remy van KesterenBeeld Pauline Niks

In het begin bekijken ze een muziekinstrument als een soort speelgoed, zegt De Souza. ‘Een fagot bijvoorbeeld vinden ze prachtig: een ding met veel glimmende klepjes dat een beetje een grappig geluid maakt. Een harp is ook een mooi ding, een mooi voorwerp met veel snaren.’ Culturele of sociale conventies spelen nauwelijks een rol bij die keuze. Geen van de kinderen hier wordt door ouders na schooltijd verplicht op muziekles gestuurd om gemodelleerd te worden tot vioolmeisje of pianojongetje. ‘Ze kiezen hier bijvoorbeeld vaker een altviool dan een viool, omdat ze het geluid warmer vinden, terwijl ouders eerder opteren voor een gewone viool.’

Het ontbreken van rolmodellen kan vreemd genoeg juist positief werken. Dat Remy van Kesteren misschien wel de Ali B is van de harpmuziek in Nederland? Hij is voor de harpistjes uit de Bijlmer gewoon een coole gast die af en toe meerepeteert. ‘Dat je van klassieke muziek je beroep kunt maken, weten ze meestal niet’, zegt De Souza. ‘Jaap van Zweden doneerde ooit zijn eerste kinderviooltje aan Het Leerorkest. Het jongetje dat dit instrument in bruikleen kreeg, werd in een radioprogramma gevraagd van wie zijn viooltje afkomstig was. Hij antwoordde zonder omhaal: van André Kuipers.’

Kaya Politon en zijn zusje Sadé (11 en 9 jaar) hebben thuis een mand vol instrumenten. ‘Een xylofoon, trommeltjes, een speelgoedtrompetje’, somt Sadé op. ‘Bij Het Leerorkest ben ik begonnen met viool, maar ik vond harp mooier klinken.’ Kaya: ‘Ik zag in een filmpje een keer iemand harp spelen, dat was in groep 4. Toen wilde ik het ook.’ Meerdere kinderen in zijn klas hebben harp gekozen. Het nieuwe harpje is een gaaf ding, vindt hij. Wil hij wel proberen. Zijn zus houdt het voorlopig bij haar ‘normale’ harp. ‘Ik vind die elektronische niet stom of zo, hij ziet er echt cool uit. Maar ik ben wat meer gewend aan die andere.’

Het Leerorkest

Het Leerorkest, 16 jaar geleden opgericht in de Bijlmer, is bedoeld voor kinderen die niet vanzelfsprekend muziekles krijgen, bijvoorbeeld omdat er thuis geen geld is voor een instrument. Inmiddels zijn er meerdere Leerorkesten en hebben meer dan 10 duizend kinderen gratis muziekles gehad tijdens of na schooltijd, vrijwel altijd met een (gedoneerd) instrument uit het orkestdepot. Het depot heeft inmiddels zo’n 10 duizend instrumenten.

Dutch Harp Festival

De nieuwe kleine harp van Het Leerorkest – officieel genaamd HarpE – wordt komend weekend gepresenteerd op de zesde editie van het Dutch Harp Festival in Utrecht. Achttien leden van Het Leerorkest spelen een nieuwe compositie van Sabien Canton, die ook andere stukken schreef die Het Leerorkest uitvoert.

Tien van hen spelen op de nieuwe harpjes die elektro-akoestische versterking hebben. Prototypes nog – Het Leerorkest is een inzamelingsactie begonnen voor de aanschaf van driehonderd stuks. Remy van Kesteren, oprichter van het Dutch Harp Festival, speelt mee met de kinderen en improviseert daarbij. ‘Het mooie van deze harp is dat je er zowel klassiek mee kunt spelen als allerlei elektronische effecten mee kunt bereiken. Je plugt hem in, in je telefoon en je kunt er lekker mee loopen of echoën.’

Op het Dutch Harp Festival treden twee dagen lang vele internationale harpcoryfeeën op die een breed spectrum aan harpmuziek laten horen, van folk en jazz tot avant-garde en klassiek. Het festival op 15 en 16 mei in TivoliVredenburg in Utrecht is via livestream te bekijken.

Meer over