Theater

In 1961 gingen Twentenaren en Italiaanse migranten met elkaar op de vuist. Nu is er een theatervoorstelling over de ‘Spaghettirellen’

In de zomer van 1961 gingen Twentenaren en Italiaanse arbeidsimmigranten met elkaar op de vuist. Theatergroep De Jonge Honden maakte een openluchttheatervoorstelling over deze verborgen geschiedenis.

Jelle Mensink als Herman in Spaghettirellen van Theatergroep De Jonge Honden Beeld Jan Amse
Jelle Mensink als Herman in Spaghettirellen van Theatergroep De Jonge HondenBeeld Jan Amse

Salvatore Ierna (83) herinnert zich zeker nog de koppen uit de landelijke kranten van zestig jaar geleden. ‘Twentse politie levert slag met roerige Italianen’, schreef de Volkskrant. Andere media repten over ‘De Slag bij Oldenzaal’ en concludeerden: ‘Twente jaagt buitenlanders weg.’ Zelfs Italiaanse kranten schreven vol afschuw over gewonden aan Italiaanse zijde. ‘Ik heb zelf ook klappen gehad, die broeierige septembernacht. Politie arriveerde op motor met zijspan, maar redde het niet zonder versterking van de marechaussee. Wij waren woedend omdat Dansclub De Bond in het Sint Jozef-gebouw een briefje had opgehangen: ‘Proibito l’ingresso a Italiano.’ Verboden voor Italianen. Terwijl we daar altijd dansten met Twentse meisjes. We waren al zo vaak bij cafetaria’s voor spaghettivreters uitgemaakt. We waren de discriminatie zat.’ Met stoelpoten en bierflessen kwamen de Italianen met Spaanse hulptroepen uit omliggende dorpen verhaal halen. Daags erna gingen de meeste arbeidsmigranten in staking.

Het zijn deze Twentse knokpartijen, in de marge van de Nederlandse geschiedenis vermeld als ‘de Spaghettirellen’, die zestig jaar later voor regisseur Jolmer Versteeg (38) aanleiding vormen voor een grote openluchtvoorstelling op historische grond in Almelo, Borne, Enschede en Oldenzaal en zijn thuisstad Zwolle. De eerste optredens vinden plaats op het grote buitenterrein van de Almelose Indiëfabriek, waar tegelmozaïeken en verpulverde weefmachines herinneren aan de ooit zo bloeiende textielindustrie. Tussen theatraal belichte zeecontainers speelt de Zwolse Theatergroep De Jonge Honden de nieuw geschreven voorstelling Spaghettirellen, nadat het publiek eerst is opgewarmd met, natuurlijk, een bordje spaghetti. Salvatore en echtgenoot Ria (83) zitten vooraan. Op zijn verhalen is deels het personage Stefano gebaseerd.

Billy de Walle (l) als Dante en Joshua Albano als Stefano in Spaghettirellen van Theatergroep De Jonge Honden. Beeld Jan Amse
Billy de Walle (l) als Dante en Joshua Albano als Stefano in Spaghettirellen van Theatergroep De Jonge Honden.Beeld Jan Amse

‘Voor een gloedvol liefdesdrama is dit natuurlijk een mooi klassiek conflict over uitsluiting en jaloezie tussen stugge nozems, dromerige meisjes en romantische Italianen’, licht Versteeg toe. ‘Maar het gaat mij ook om de achtergrond van die spanningen, hoe xenofobie werd gevoed door ondoordacht handelen van een overheid.’ Haagse ambtenaren hadden namelijk zelf in het arme zuiden van Italië gezonde mannen van midden twintig geworven om het arbeidstekort in de Twentse textielindustrie op te vangen. ‘Die moesten vrijgezel zijn, zodat niet hele familia’s rond de weeffabrieken moesten worden gehuisvest. Maar ja, de charme van mediterrane vrijgezellen bleek voor veel Twentse meisjes onweerstaanbaar. Tot ongenoegen van jaloerse Twentse brommerjongens, die meermaals slaags raakten met de ‘meisjesdieven’.’

Samen met schrijver Wessel de Vries dook Versteeg, opgeleid als docent geschiedenis, in de Nederlandse archieven. Tot hun verbazing stuitten ze op een instructieboekje uit de jaren vijftig, getiteld De Italiaan in het bedrijf, waarin de Commissie Buitenlandse Arbeiders fabrieksdirecteuren uitlegde hoe ze controle konden uitoefenen over de zeden en gewoonten van ‘die emotionele en gepassioneerde Italiaan’. Versteeg: ‘Dit boekje vol ‘praktische richtlijnen’ barst van de vooroordelen en werd een lont in het kruitvat. Stel je voor dat er nu zo’n overheidsuitgave verschijnt over ‘de Pool in de aspergevelden’? Ondenkbaar.’

Salvatore Ierna (83) en regisseur Jolmer Versteeg. Het personage Stefano in 'Spaghettirellen’ is deels gebaseerd op het verhaal van Ierna. Beeld Pauline Niks
Salvatore Ierna (83) en regisseur Jolmer Versteeg. Het personage Stefano in 'Spaghettirellen’ is deels gebaseerd op het verhaal van Ierna.Beeld Pauline Niks

Toch is Spaghettirellen zeker geen eenduidige aanklacht tegen intolerantie, benadrukt de regisseur. ‘Wanneer je met de ogen van nu naar het verleden kijkt, begeef je je je altijd in een spanningsveld. Wie veroordelen we eigenlijk? Willen we iets rechtzetten? En zo ja, waarom?’ Versteeg wil met Theatergroep De Jonge Honden vooral mensen aan het denken zetten over verhalen die in hun dagelijkse omgeving verscholen liggen. ‘Ik hoop dat jong en oud ontdekt dat elk stukje grond geschiedenis herbergt. Neem het bovenmatig aantal Italiaanse restaurants in Twente. Door Spaghettirellen snap je de herkomst.’

Ierna had zijn moeder in Catanië beloofd twaalf maanden flink geld te verdienen en daarna terug te keren naar Sicilië. Maar de galante Italiaan woont nog steeds in Oldenzaal, met zijn vrouw die hij een paar maanden na de onlusten in gebrekkig Nederlands ten huwelijk vroeg. ‘Ria’s vader vond het niets dat een van zijn drie dochters met een buitenlander trouwde. Terwijl hij zelf uit Indonesië kwam!’ Een restaurant begon hij niet, al gruwde de jonge Italiaan van het Nederlandse eten in zijn kosthuis: ‘Groentesoep, stamppot en sla met mayonaise, ik vond het echt verschrikkelijk. Van mijn eerste salaris bestelde ik direct een half kippetje met veel olie.’ Ierna is altijd blijven werken in de stoffenkeuring van H.P. Gelderman & Zonen. Vloeiend Nederlands heeft hij nooit geleerd. ‘Daar werd nooit op aangestuurd. Alles was gericht op een tijdelijk verblijf.’ Daarom vindt hij het heerlijk dat er ook volop Italiaans wordt gesproken in de voorstelling. Na afloop complimenteert hij enthousiast de spelersgroep van zes acteurs en twee muzikanten: ‘Multo bene!’ De Italiaans-Nederlandse acteur Joshua Albano, die Stefano, speelt krijgt een goedkeurend tikje tegen de wang.

Spaghettirellen, een openluchtvoorstelling over de verhitte Twentse zomer van 1961, door Theatergroep De Jonge Honden. 12 t/m 15/8 in Borne, 19 t/m 22/8 in Enschede, 2 t/m 6/9 in Zwolle en 9 t/m 12/9 in Oldenzaal.

Markante plekken

De Zwolse Theatergroep De Jonge Honden kiest verhalen die ‘verscholen liggen in de kieren van het historisch archief’, aldus artistiek leider Jolmer Versteeg. ‘We willen markante plekken laden met nieuwe betekenis en bezoekers ontvankelijk maken voor nieuwe perspectieven op verborgen gebeurtenissen en boeiend erfgoed. We brengen verschillende generaties met elkaar in gesprek, in de hoop dat meer gemeenschapsgevoel ook leidt tot meer waardering voor de eigen omgeving.’ Komend najaar toert de groep door Nederland met de muziektheatervoorstelling Oorlogswinter (10+), naar het boek van Jan Terlouw.

Meer over