Interview

‘Immersief theater’ balanceert tussen voorstelling, entertainment en escaperoom

De Nederlandse producties Op klompen door de dessa en Hotel Wonderland proberen nieuwe theaterconcepten uit. ‘Je bent er om dingen mee te maken, om een mozaïek van verhalen te ervaren.’

Vincent Kouters
Op klompen door de dessa Beeld Annemieke van der Togt
Op klompen door de dessaBeeld Annemieke van der Togt

‘Ongelofelijk dat dit nog niet bestaat in Nederland.’ Dat was de eerste reactie van producent Danny van Zuijlen toen hij in 2015 The Drowned Man van de Britse theatergroep Punchdrunk bezocht. Hij was in Londen voor een musical, die ging niet door en iemand raadde hem Punchdrunk aan. Zij maken wat de Engelsen immersive theatre noemen. Dat zou de toekomst van het theater worden.

Aanvankelijk was hij sceptisch, zegt hij. ‘Het zou een soort interactief theater zijn. Ik was bang dat ik moest meespelen. Daar hou ik helemaal niet van.’

Het werd een intense ervaring. ‘Ik zat meteen midden in het verhaal. We liepen dwars door decors en scènes. Ze hadden zes verdiepingen gebouwd, 7.000 vierkante meter theater. We mochten personages volgen en aanraken. Ik was daar met een vriend. Die raakte ik kwijt. Na afloop vonden we elkaar weer. We zaten vol verhalen over wat we afzonderlijk hadden meegemaakt.’

Hij was zo enthousiast dat hij besloot om dit immersief theater naar Nederland te halen. Met zijn Studio Immersief maakte hij Op klompen door de dessa, een ‘guided experience’ die afgelopen zomer in Vlissingen in première ging en binnenkort in Den Haag en Amsterdam te zien is.

Van Zuijlen is niet de enige die enthousiast is. Aanstaande zaterdag gaat Hotel Wonderland in première op het Hembrugterrein in Zaandam. ‘Onderdompeltheater’, noemen zij het. Het is hetzelfde genre. Dat roept de vraag op: is het kunst of toch escaperoom?

Leerproces

Eerste maakte Van Zuijlen in 2018 nog Tracing Thomas, een ‘reallife game’ in Fort 1881 in Hoek van Holland. Samen met maar liefst 18 acteurs dwaalde het publiek door het fort op zoek naar een verdwenen jongetje, ondertussen allerhande raadsels oplossend.

Deze voorstelling had nog veel weg van een veredelde escaperoom. Het bleek een goed leerproces, want Van Zuijlen had ambitie. Hij liet fondsen en andere geldschieters langskomen om ze te laten zien dat immersief theater toch echt toekomst had. Ze waren onder de indruk van wat hij had klaargespeeld, maar vonden het inhoudelijk nog te mager. ‘Er ontbrak volgens hen een echt fondsthema. Iets maatschappelijk relevants.’

Vervolgens kwam Van Zuijlen in contact met het Nationaal Comité 4 en 5 mei. ‘De Tweede Wereldoorlog vind ik een uitgekauwd onderwerp, maar toen kwamen we te spreken over de oorlog in Indonesië en de Nederlandse inmenging daar. Dat bleek een perfect onderwerp voor dit genre.’

Subsidiegevers waren het met hem eens en zo kon Op klompen door de dessa ontstaan, Nederlands onderdompeltheater, gebaseerd op het gelijknamige boek van Hylke Speerstra. Toeschouwers worden door spelers meegenomen in het verhaal van een Nederlandse dienstplichtige soldaat die in Nederlands-Indië het gezag over de voormalige kolonie moest helpen herstellen.

Hotel Wonderland in Zaandam is een complete wereld waar je als bezoeker doorheen kunt lopen. Beeld
Hotel Wonderland in Zaandam is een complete wereld waar je als bezoeker doorheen kunt lopen.

Van Zuijlen: ‘Dit onderwerp is zo perfect, omdat immersief theater een carrousel is. Je vertelt nooit een verhaal van a tot z. Er zijn veel in- en uitgangen. Het onderwerp Nederlands-Indië is complex en beladen. Met behulp van deze vorm kun je meerdere perspectieven naast elkaar zetten. Toeschouwers kunnen zelf kiezen wat ze interessant vinden en dat pad volgen. Op klompen door de dessa is daardoor meerlagig, soms dubbelzinnig, en is zo een toegankelijke manier om geschiedenis levend te houden. Zo ontstijgt immersief theater de beperkingen van entertainment.’

Ook Hotel Wonderland, waar al twee jaar aan wordt gebouwd door de ondernemende vrienden Michel Groenenstijn, Tristan Hupe-Guimarães en Raymond Klompsma, werkt daar hard aan mee. Dit project is een ‘open wereld’, een bekend concept uit de gamewereld: toeschouwers – het hotelconcept indachtig ‘gasten’ genoemd – kunnen gaan en staan waar ze willen. Er zijn twaalf acteurs met ieder een eigen verhaal, waarvoor drie uur aan script is geschreven. Als gast mag je zelf kiezen wie je aanspreekt en volgt. Al word je natuurlijk wel, zoals in veel computergames, op subtiele wijze geleid door het geluid, decor, licht en de choreografie van de spelers.

Vruchtbare bodem

Ook Hupe-Guimarães legt uit dat hij aanvankelijk werd geïnspireerd door Punchdrunk. Zelf komt hij uit de escaperoombusiness. Hij is een van de makers van Sherlocked in de kelders van de oude Beurs van Berlage en tientallen andere escaperooms.

Hupe-Guimarães merkte dat hij in zijn escaperooms een steeds grotere rol voor acteurs weglegde. ‘Ik ben van oorsprong geen gamemaker of spelletjesfanaat, ik ben een kunstenaar. Ik was componist en maakte veel theatermuziek. Het meest houd ik van het menselijke element in mijn werk.’ Dus toen hij immersief theater ontdekte, wist Hupe-Guimarães meteen wat zijn volgende stap zou zijn.

Nederland is volgens hem een zeer vruchtbare bodem voor dit soort theater. ‘Wist je dat escaperooms voor corona jaarlijks zo’n twee miljoen bezoekers trokken? Ik vind het niet gek dat meerdere producenten er nu mee bezig zijn.’

Volgens hem is er absoluut een groot verschil met escaperooms. ‘In Hotel Wonderland is er geen eenduidige oplossing op een probleem; je hoeft geen puzzels op te lossen. Je bent er om dingen mee te maken, om een mozaïek van verhalen te ervaren.’ Het is dus een stuk abstracter en poëtischer dan een escaperoom. Daar loop je naar buiten met de schat en ben je het verhaal binnen no-time weer vergeten. ‘Bij immersief theater gaat het er juist om dat je na afloop nog vol met vragen zit. Wat? Waarom? Hoe? Het is een weerspiegeling van het leven.’

Op klompen door de dessa, Beeld en Geluid, Den Haag, 1 t/m 12/12. In augustus 2022 in De Nieuwe Kerk, Amsterdam.

Hotel Wonderland, Hembrugterrein, Zaandam, t/m 9/1.

Sleep no more

In 2003 maakte het Britse gezelschap Punchdrunk school met de immersieve voorstelling Sleep No More, een bewerking van Macbeth en daarnaast geïnspireerd door de film noir van Alfred Hitchcock. Het publiek dwaalt er gemaskerd door een pakhuis. De voorstelling boekte later succes in New York en Shanghai.

Meer over