interviewDiana Markosian

‘Ik wil de wereld groter maken, daarom ben ik fotograaf’

In haar multimediale project Santa Barbara probeert Diana Markosian de wonden van haar traumatische jeugd te helen.

Karolien Knols
Diana Markosian: The Arrival, uit haar serie Santa Barbara, 2019.  
 Beeld Diana Markosian, Courtesy Galerie Les filles du calvaire, Parijs
Diana Markosian: The Arrival, uit haar serie Santa Barbara, 2019.Beeld Diana Markosian, Courtesy Galerie Les filles du calvaire, Parijs

Dit is zoals het leven van de zevenjarige Diana Markosian eruitziet, in Moskou, halverwege de jaren negentig. Post-Sovjet Rusland, Boris Jeltsin is president, de inflatie tikt de 200 procent aan, de werkloosheidscijfers zijn gigantisch. De familie Markosian, eind jaren tachtig de oorlog in Armenië ontvlucht, bewoont een klein appartement in de hoofdstad. Moeder, econoom, verdient noodgedwongen haar geld met het naaien van poppenkleren. Die verkoopt ze op straat. Vader is soms maanden weg, en als hij er wel is, maakt hij ruzie met haar moeder.

‘s Avonds gaat de televisie aan voor de razend populaire Amerikaanse soap Santa Barbara, die speelt in zonovergoten Californië. Voor moeder Svetlana betekent de serie: dromen van een beter leven. Op een gegeven moment begint ze lange gesprekken te voeren aan de telefoon, in gebroken Engels. Markosian heeft geen idee met wie.

Op een van die avonden zegt haar moeder: pak je koffer, we gaan op reis. Halsoverkop het vliegtuig in, naar Santa Barbara – wie verzint het. Daar wacht een man die haar nieuwe vader wordt, Eli. Later zal ze erachter komen dat hij op een contactadvertentie reageerde die haar moeder had geplaatst.

Ze zal haar eigen vader vijftien jaar zien noch spreken. Alle vragen die ze aan haar moeder stelt over wat er vroeger is gebeurd blijven onbeantwoord, tot Svetlana in 2017 begint te vertellen. Het is de aftrap voor Markosians eigen Santa Barbara, een multimediaal documentair project dat nu te zien is in Fotomuseum Antwerpen (FOMU).

Diana Markosian: My Father on My Birthday,  uit de serie Santa Barbara, 2019.  Beeld Diana Markosian/  / Courtesy Galerie Les filles du calvaire, Parijs
Diana Markosian: My Father on My Birthday, uit de serie Santa Barbara, 2019.Beeld Diana Markosian/ / Courtesy Galerie Les filles du calvaire, Parijs

Diana Markosian mag pas 32 jaar oud zijn, als fotograaf heeft ze een indrukwekkende staat van dienst. In 2014 gaat ze voor School nr. 1 met overlevenden terug naar de school in Beslan waar Tsjetsjeense vrijheidsstrijders tien jaar eerder 1.200 leerlingen en hun ouders gijzelden. 334 overleefden het niet. Voor 1915 spoort ze Armeniërs op die baby en peuter waren ten tijde van de Armeense genocide. Dik over de honderd zijn de mannen en vrouwen die ze vraagt naar herinneringen aan hun geboortegrond. Op basis van hun verhalen, tekeningen en plattegronden reist ze af naar de plekken van hun jeugd, maakt daar foto’s, en brengt die als wandgrote prints naar hen terug. The Big Sea maakte ze in een zwembad in Wolfsburg, Duitsland. Jonge vluchtelingen, getraumatiseerd door de overtocht naar Europa, overwinnen hier hun angst voor water.

Dat ene bepalende moment in je leven – zou je dat de rode draad kunnen noemen in haar werk? In het café van Fotomuseum Antwerpen antwoordt Markosian weifelend. ‘Zeker, de voorbeelden die je noemt hebben dat in zich. Santa Barbara ook. Met de beslissing om mijn vader te verlaten en een nieuw leven in de Verenigde Staten te beginnen, heeft mijn moeder niet alleen haar eigen, maar ook mijn leven ingrijpend veranderd. Maar mijn werk gaat toch vooral over migratie en ontheemding. Misschien nog wel het meest over jeugd. Over de fragiliteit daarvan. Over niet gehoord en niet gezien worden, als kind.’

Diana Markosian: The Pink Robe, uit de serie Santa Barbara, 2019. Beeld Diana Markosian/  / Courtesy Galerie Les filles du calvaire, Parjis
Diana Markosian: The Pink Robe, uit de serie Santa Barbara, 2019.Beeld Diana Markosian/ / Courtesy Galerie Les filles du calvaire, Parjis

In 2018 begint ze met de voorbereidingen voor haar project. Ze bekijkt afleveringen van de serie die hen indertijd een blik op de wereld bood. Bestelt Santa Barbara-parafernalia op eBay. ‘Alles om maar beter te begrijpen wat destijds de betekenis van de serie was voor mijn moeder. Je moet je voorstellen: in die kleine doos die ons appartement was, stond een telefoon en een televisie met één zender. Santa Barbara was jarenlang de enige buitenlandse serie die daarop werd uitgezonden. Ik denk soms weleens dat ik daarom fotograaf ben geworden: ik wilde de wereld vergroten.'

Al snel neemt ze contact op met Lynda Myles, een van de scriptschrijvers van de show, en vraagt haar een episode te schrijven over de Markosians – het script wordt onderdeel van het project. Ze heeft dan al bedacht dat ze de belangrijkste scènes uit hun leven zal laten naspelen door acteurs: de laatste ruzie tussen haar vader en moeder, haar moeder aan de telefoon, de aankomst in de VS. De trouwdag, de roadtrip door California die ze als nieuw gezin maken.

Anderhalf jaar duurt het voor ze een Russische vrouw heeft gevonden die haar moeder kan spelen. ‘Charmant en gelaagd, dat is een combinatie die je in de Amerikaanse vrouw niet snel vindt.’ Op elke foto draagt ze de kleren die Svetlana in de jaren negentig echt droeg. Ze bouwen sets na van het Moskouse appartement en maken opnamen in het huis in Santa Barbara waar ze ooit woonden. Vliegen naar Armenië om er buitenopnamen van het straatleven te maken.

Ondertussen is Santa Barbara al lang niet meer alleen een fotoserie; er wordt ook gefilmd, met Markosian als regisseur. Veelzeggend is het audiofragment onder de beelden van de 15 minuten durende video, als de dochter tegen de moeder begint over het ongemak dat ze voelt als mensen Svetlana zien als postorderbruid.

Svetlana, fel: ‘Stel je me een vraag, of veroordeel je me?’

Diana: ‘Ik wil je alleen maar begrijpen.'

‘Je moet van me houden', zegt haar moeder dan. ‘Je hoeft me niet te begrijpen.’

Diana Markosian: Mom by the Pool, uit de serie Santa Barbara, 2019. Beeld Diana Markosian/  / Courtesy Galerie Les filles du calvaire, Parijs.
Diana Markosian: Mom by the Pool, uit de serie Santa Barbara, 2019.Beeld Diana Markosian/ / Courtesy Galerie Les filles du calvaire, Parijs.

Natuurlijk, het zijn de nieuwe beelden die Markosian maakt die het hele project dragen, de benauwde bruine sluier over de foto's in de Russische tijd, de goudgele kleuren van California, de uitgesproken filmische kwaliteit van de scènes. Maar het is dat eerste tableau, vlak na binnenkomst in de eerste zaal, waar je het langst blijft staan. Dit zijn de foto's van het jonge gezin uit het album van Markosians vader. In 2014, als ze hem voor het eerst opzoekt in Armenië, ziet ze voor het eerst hoe ze als baby was geweest, als jong meisje, hoe haar ouders samen waren.

Eerder die ochtend had ze al gezegd: ‘Als 20-jarige fotograaf durfde ik alles. Ik ging in mijn eentje naar Moskou, naar Tsjetsjenië. Ik heb mij in de jaren erna Birma binnen laten smokkelen, ik ben in Afghanistan geweest, in Cuba. Ik denk dat ik, door mijn familiegeschiedenis, door het feit dat mijn ouders keuzen hebben gemaakt over mijn hoofd heen, een sterke drang had te laten zien wat ik waard was. Hoe moedig ik was. Ik heb tien jaar de hele wereld over gereisd, maar het bevredigt me niet meer. Nu denk ik: het is veel moediger om iets te maken dat zo persoonlijk is.'

Santa Barbara, FOMU Antwerpen, t/m 28/8.

Diana Markosian, Lynda Myles: Santa Barbara. Aperture Books; ca € 50,-.

My Santa Barbara

Bezoekers van de tentoonstelling worden uitgenodigd in een videokiosk hun eigen persoonlijke ervaringen over ontheemding en ergens opnieuw beginnen te delen. Markosian: ‘Maar het mag ook een ander trauma zijn.’ De video's zijn te zien op de website van het museum.

Meer over