INTERVIEW

'Ik hou niet van die standaard hedendaagse horror'

Als een historicus ging filmregisseur Robert Eggers (33) te werk. Nauwgezet bracht hij in zijn debuut The Witch, nu te zien op het Imagine Film Festival, gruwelen uit 1630 in beeld. Beklemmend, eigenzinnig en grillig.

Anya Taylor-Joy als Thomasin in The Witch. Beeld
Anya Taylor-Joy als Thomasin in The Witch.Beeld

Geloof en religie vormen sinds het bezeten-vuilbekkende meisje in The Exorcist een betrouwbaar fundament voor de griezeligste horrorfilms. Maar zo beheerst verteld, zo wars van effectbejag en toch zo intens onderhuids-eng als The Witch, een van de hoogtepunten tijdens het vandaag begonnen Imagine Film Festival in Amsterdam, zie je ze zelden.

Dat komt doordat de debuterende Amerikaanse filmer Robert Eggers (33) zijn onderwerp volstrekt serieus neemt. Zijn verhaal over een Brits streng gelovig gezin dat in de Amerikaanse regio New England anno 1630 op hun geïsoleerde boerderij aan een donkere bosrand vermoedt dat de oudste dochter des huizes zich met hekserij inlaat, schreef hij na vier jaar uitvoerig onderzoek. Eggers spitte door 17de-eeuwse rechtbankverslagen waarin te lezen was hoe heksen werden terechtgesteld, interviewde historici en sprak met werknemers van het openluchtmuseum Plimoth Plantation in de staat Massachusetts, waar dagelijks het leven in een ongeveer 400 jaar oud zeer religieus pelgrimsdorp wordt nagespeeld.

Eggers dompelt je met The Witch volledig onder in die tijd, waarin heksen even echt waren als geiten in de wei en God je bij de minste of geringste zondige gedachte een enkeltje hel zou bezorgen. Zo maakte hij een film die doordringt tot de kern van angst. 'Als een samenleving ergens in gelooft, bestaat het', zegt de regisseur via Skype.

Tegelijk is The Witch onmiskenbaar actueel. Eggers: 'De werkelijkheid van toen bestaat in het onderbewuste van nu. De archetype van de heks leeft uiteraard gewoon door in de patriarchale samenleving. Een deel van de westerse maatschappij heeft nog altijd geen idee hoe om te gaan met vrouwen en macht.'

Anya Taylor-Joy als Thomasin in The Witch. Beeld
Anya Taylor-Joy als Thomasin in The Witch.Beeld

Historicus

Om echt te kunnen overtuigen ging hij, meer dan andere horrorfilmers, te werk als historicus, beaamt Eggers. 'Tegenwoordig kennen we de wereld van de 17de-eeuwse calvinistische puriteinen niet zo goed meer. En we leven al helemaal niet meer in een wereld waarin heksen realiteit zijn. Ik wilde die tijd extreem nauwkeurig interpreteren, zodat die puriteinse samenleving geloofwaardig overkomt. Geschiedenis heeft mij overigens altijd geïnteresseerd, net als vergeten ambachten. Ik word al emotioneel als ik een antieke kapstok zie.'

Het gebied waar de film zich afspeelt, kent hij uit zijn kinderjaren. Eggers groeide op in buurstaat New Hampshire, in een dorpje aan een onverharde weg, tussen de bomen en maisvelden. Heksenterritorium. Zijn vader doceerde Shakespeare aan de Universiteit van New Hampshire, zijn moeder leidde een kindertheaterbedrijf. 'Mijn verbeelding werd vroeg en uitbundig gestimuleerd', zegt hij. 'Elk griezelig vervallen huis van een oude vrouw werd in onze ogen bewoond door een heks. Veel van mijn nachtmerries gingen over heksen: het moment waarop de 12-jarige zoon in de film een vervallen hut in het bos nadert, komt rechtstreeks uit zo'n droom.'

Hij is ervan overtuigd dat je alleen via zo'n persoonlijke benadering je verhaal écht kunt overdragen aan het publiek. 'Als het goed is, krijg je het gevoel dat je kijkt naar de herinneringen uit mijn kindertijd.'

Anya Taylor-Joy als Thomasin in The Witch. Beeld
Anya Taylor-Joy als Thomasin in The Witch.Beeld

Beste regisseur

Die zorgvuldige persoonlijke aanpak werkt: vorig jaar januari won Eggers de prijs voor beste regisseur tijdens het Sundance Film Festival. Critici zijn vol lof over het gebied tussen historische arthouse en psychologische horror dat de film verkent. 'The Witch scared the hell out of me', twitterde horrorauteur Stephen King.

Tegelijkertijd loopt Eggers bijna anderhalf jaar na de wereldpremière geregeld tegen vooroordelen en verwachtingen aan die het horrorgenre in zijn greep houden. 'Ik hou niet van die standaard hedendaagse horror', zegt hij. 'Dat aan elkaar rijgen van jumpscares, luide schrikeffecten, vind ik zeer oninteressant. De echte gruwel zit in de mens zelf, denk ik. Dit klinkt misschien een beetje snobistisch, maar kijk hoe iemand als Ingmar Bergman (de Zweedse regisseur), wat mij betreft net zo goed een horrorregisseur, close-ups gebruikte om je uit te nodigen in het hoofd van zijn personages te kruipen. Daarvan zie je sporen in The Witch.'

Dat resulteert in een eigenzinnige, grillige film, waarmee een algemeen filmpubliek zich volgens Eggers geen raad weet. 'In Amerika werd The Witch onlangs landelijk uitgebracht. Kreeg ik opeens boze reacties: omdat de stijlfiguren van het horrorgenre waarvan sommige mensen zo houden - en die ze nodig hebben om de zaal voldaan te verlaten - in mijn film ontbreken. Beetje droevig maakt me dat wel: ik hoopte dat The Witch die specifieke genrevoorkeuren zou overstijgen.'

null Beeld EPA
Beeld EPA

Instantcultstatus

Anderzijds bezorgt het verwarde filmestablishment zijn film mogelijk instantcultstatus. De Nederlandse distributeur Universal ziet zelfs af van het bioscooprisico en brengt The Witch in juli direct uit op blu-ray en dvd, waardoor de film alleen tijdens Imagine op groot doek is te zien.

Eggers zet zelf vast een streep onder die cultwaarde, door een tikje mysterieus te reageren op de vraag in hoeverre zijn heksenonderzoek met zijn eigen geloof in het occulte aan de haal ging.

Aarzelend: 'René Guénon, een Franse filosoof die onder meer schreef over hekserij, zei: je riskeert je leven, zowel geestelijk als fysiek, wanneer je je als westerling inlaat met het occulte. Daar sluit ik mij graag bij aan. Dat je je kunt voorstellen hoe ongelooflijk krachtig geloof kan zijn, is griezelig genoeg.'

Doodsangst

Lucas Dawson was 6 toen hij in The Witch de rol van jongste zoon speelde. In een van de sterkste scènes ziet hij - geen spoilers - iets engs en druipt de doodsangst van zijn gezicht. Hoe deed regisseur Eggers dat? 'Heel eenvoudig. Lucas, zei ik, houd je wenkbrauwen stil, open je mond, knipper niet, en nu ademen. Adem iets sneller, sneller, sneller. Dat is alles. Op de momenten waarop ze gillen, sta ik met mijn rug naar ze toe en zeg ik plotseling 'boe'. Daarna kwamen ze niet meer bij van het lachen, maar dat knipten we er netjes af.'

Debutant Eggers verkent een verstikkende wereld waarin feilloos wordt geacteerd (****)

Black Phillip is zonder twijfel de griezeligste geit uit de filmgeschiedenis.

Waarom het van Engeland naar Amerika geëmigreerde boerengezin in het begin van The Witch precies uit hun puriteinse gemeenschap wordt verbannen - we schrijven New England, 1630 - maakt regisseur-scenarist Robert Eggers bewust niet helemaal duidelijk.

De eerste scène laat close-ups zien van de gezichten van de kinderen (van de bijna volwassen dochter Thomasin, de 12-jarige zoon Caleb en de 6-jarigen Mercy en Jonas) die met grote ogen toekijken hoe hun vader zich met zijn diepe, broos-raspende basstem verdedigt tegen het dorpshoofd. In fraai Shakespeare-Engels: 'What went we out in this wilderness to find? Leaving our country, kindred, our fathers' houses, for what?'

Wat wel direct voelbaar is, is de wanhoop in zijn stem, de angst op de gezichten van zijn kinderen, de machteloze onzekerheid. Aangekomen bij hun nieuwe onderkomen, op een boerderij in een heiig weiland aan een diepdonkere bosrand, gaat het van kwaad tot erger. Na een kiekeboespelletje met Thomasin verdwijnt baby Samuel spoorloos. De maisoogst dreigt te mislukken. Mercy en Jonas voeren uitgebreide gesprekken met geit Black Phillip, zonder twijfel de griezeligste geit uit de filmgeschiedenis, die hun lijkt in te fluisteren dat Thomasin een pact met de duivel heeft gesloten. Het geloof in God en de angst voor hun zonden - dat bidden met geheven handen - krijgt langzaam iets paniekerigs, binnen het toch al niet zo stabiele gezin.

Met het feilloos geacteerde The Witch, veelal gefilmd in natuurlijk licht en voorzien van een onheilspellende vioolsoundtrack, verkent debutant Eggers een verstikkende wereld, waarin heksen en de duivel even waarachtig zijn als een verdwenen baby of rottende maiskolf.

Een puriteinse nachtmerrie, noemt Eggers het. Tegelijk overstijgt de film die wereld, door je te laten ervaren welke krachten loskomen als angst voor het onbekende in blinde paniek is omgeslagen.

Regie: Robert Eggers. Met: Anya Taylor-Joy, Ralph Ineson, Kate Dickie, Harvey Scrimshaw, Ellie Grainger, Lucas Dawson. 92 min., tijdens Imagine te zien in EYE. Verschijnt 20/7 op blu-ray en dvd.

Griezelhoogtepunt

Wat zijn de laatste trends op Imagine, het Filmfestival voor de fantastische film? V zet ze op een rij.

Het einde van de wereld is een trend op het Imagine Film Festival, het filmfestival voor de fantastische film in de breedste zin des woords, van fantasy en sciencefiction tot actie, thriller en horror, dat vanaf vandaag neerstrijkt in EYE Filmmuseum in Amsterdam.

In het sciencefictiongenre, zegt artistiek directeur Chris Oosterom (52), spelen die verhalen momenteel een belangrijkere rol dan films met 'allerlei hightechvoorspellingen'. Een van zijn tips: het pre-apocalyptische Into the Woods, over twee zusjes die met hun familie in het bos wonen. Wanneer de stroom uitvalt, wordt langzaam duidelijk dat hun vertrouwde leventje nooit meer terugkeert. 'Die zorg over de uitputting van energiebronnen dringt nu duidelijk door in sciencefiction.'

Voorts signaleert Oosterom de opkomst van de 'elevated genrefilm', doorgaans wat kleinere horror- en fantasyfilms met 'minder bloed en meer sterke ideeën'. In navolging van Oculus (een spiegel laat je niet per se je reflectie zien, 2013) en It Follows (een bovennatuurlijke entiteit kleeft aan je als veredelde soa, 2014) zijn dat dit jaar onder meer The Witch (zie hiernaast) en February van Osgood Perkins.

Voor de ware diehards organiseert het festival in de nacht van zaterdag 16 op zondag 17 april in de Amsterdamse bioscoop Pathé de Munt de traditionele Night of Terror. Tijdens het kijken naar een viertal minder subtiele genrefilms mag zo hard en gevat mogelijk worden geschreeuwd.

Imagine Film Festival, in EYE in Amsterdam, 14/4 t/m 24/4.

Meer over