ReportageMuseum van de Geest

Iedereen heeft een relatie met geestelijke gezondheid, laat Museum van de Geest zien

Het museum, met vestigingen in Haarlem en Amsterdam, heeft zichzelf na een ingrijpende verbouwing opnieuw uitgevonden.

Ahmet Turkmen, Stigma jas, 2015.Beeld Pauline Marie Niks

Kees Peerdeman is illustrator en grafisch ontwerper. En hij is angstig. Als puber kreeg hij last van paniekaanvallen. Dan hyperventileerde hij en dacht hij dat hij doodging. Peerdeman schaamde zich en hield zijn leed twee jaar verborgen. Inmiddels is hij de schaamte voorbij: tien jaar geleden studeerde hij cum laude af aan de Design Academy in Eindhoven met een graphic novel over zijn angststoornis. In het gloednieuwe Museum van de Geest in Haarlem hangen een aantal indrukwekkende, dreigende tekeningen uit dat boek: vervormde luxaflex, een kale boom, een digitale wekker in de nacht.

‘Op school leren we hoe we ons lichaam gezond moeten houden’, zegt directeur Hans Looijen. ‘Door te sporten, niet te roken. Maar hoe zorg je eigenlijk voor je geest? We zijn daarin toch een beetje op onszelf aangewezen.’ In het museum wordt de bezoeker daarom uitgenodigd een ‘zoektocht naar de geest’ te ondernemen, langs een heel divers parcours, met persoonlijke verhalen, veel kunstwerken, maar ook informatie over de geschiedenis van de psychiatrie. Zo is een elektroshockapparaat te bekijken van rond 1946 en een bad dat honderd jaar geleden werd gebruikt voor ‘badtherapie’. Het ziet eruit als een angstaanjagende dwangbuis.

Stralen door de broze geest van Jennifer Tee en Jonas Ohlsson.Beeld Pauline Marie Niks

De voorganger van dit unieke museum is Museum het Dolhuys. Dit opvallend speelse en vrolijke museum over psychiatrie werd geopend in 2005 op initiatief van vier grote psychiatrische ziekenhuizen: GGZ Noord-Holland-Noord, GGZ inGeest, Arkin en Parnassia Groep. De locatie is toepasselijk. In dit middeleeuwse pand vlak buiten de singel was vroeger een ‘dolhuis’ gevestigd, in andere tijden werden er leprozen en pestlijders verpleegd.

In de anderhalf jaar dat het museum dicht is geweest, is het gebouw grondig gerestaureerd. Er is nu een nieuwe, lichte entreehal. De ‘bonte knaagkever’ die van de houten balken vrat is verjaagd. De sfeer is gelukkig intact gebleven. Ontwerpbureau Kossmandejong heeft opnieuw voor een speels tentoonstellingsontwerp gezorgd, met felle kleurvlakken en gekleurde draadjes. Het museumparcours is weliswaar gewijzigd, maar eigenlijk net zo labyrintisch als voorheen.

Inhoudelijk is het museum wel veranderd. Waar er eerder vooral aandacht was voor geestelijk ontsporen, via ervaringsverhalen bijvoorbeeld, probeert het Museum van de Geest bezoekers nadrukkelijker te wijzen op ieders relatie met geestelijke gezondheid. De museumdirecteur hoopt hiermee een gevoel van herkenning op te wekken: ‘Dat je buiten komt en denkt: wauw, dat heb ik ook!’ Want iedereen is of kent natuurlijk iemand die wel eens psychisch lijdt.’

Zo begint het museumbezoek nu (desgewenst) met een ontmoeting met de eigen psychische gesteldheid. Kunstenaar Nick Verstand en componist Salvador Breed maakten een ‘resonantiekamer’. Deze zwarte doos is een interactieve meditatiemachine: met hulp van bewegende lichtcirkels kan de bezoeker rustiger ademen, via een hartslagmeter beïnvloedt de (on)rust van de bezoeker vervolgens geluiden, lichten en trillingen in de ruimte. Tijdens een steekproef bij de voorbezichtiging bleek dat bezoekers hier zeer zen of juist best zenuwachtig van werden. In afgeslankte vorm wordt deze Resonance Room inmiddels ook in een jeugdgevangenis gebruikt als ‘audiovisuele therapie’, om jongeren te leren rustiger te worden door hun ademhaling te reguleren.

Resonance room van Studio Nick Verstand.Beeld Pauline Marie Niks

Het Museum van de Geest heeft twee vestigingen: in Amsterdam is in de Hermitage een locatie die ‘outsiderkunst’ toont. Die bestaat sinds 2016 onder de naam Outsider Art Museum, op initiatief van de Haarlemse organisatie, vanaf deze zomer heet het Museum van de Geest | Outsider Art. Outsiderkunst is een verzamelterm voor kunst die buiten het gebruikelijke circuit wordt gemaakt. Vaak gaat het om makers die zich enigszins ‘buiten de maatschappij’ bevinden, door een fysieke of verstandelijke beperking bijvoorbeeld, of door ziekte. Momenteel is in Amsterdam een tentoonstelling van Nederlands bekendste outsiderkunstenaar te zien, Willem van Genk (1927-2005).

Kunst is ook in Haarlem een belangrijke pijler geworden. Het museum heeft een aantal heel bijzondere kunstwerken in de collectie en in bruikleen. Zo is van de Engelse kunstenaar Marc Quinn de sculpturenreeks Emotional Detox (1994-1996) opgesteld. De kunstenaar baseerde zich op zijn ervaring met afkicken van zijn alcoholverslaving: de getormenteerde mensfiguren zijn zelfportretten. Ook de Engelse kunstenaar Tracey Emin is vertegenwoordigd in de vaste opstelling, net als de Japanse superster Yayoi Kusama. Speciaal voor de gerestaureerde, 700 jaar oude kapel van het gebouw maakten kunstenaars Jennifer Tee en Jonas Ohlsson het kleurrijke raamkunstwerk Stralen door een broze geest, dat zowel geestelijk lijden als euforie verbeeldt, bijvoorbeeld met een xtc-pil.

Emotional Detox van Marc Quinn.Beeld Pauline Marie Niks

Het Museum van de Geest heeft een missie, blijkt duidelijk in de laatste tentoonstellingszaal. Hier kunnen bezoekers een ‘Universele Verklaring van de Open Geest’ tekenen, om te beloven dat ze tegen stigma en uitsluiting zijn en ‘iedereen met een open blik’ zullen proberen te benaderen. Het is een mooi en ontroerend slotakkoord, en als in die ruimte straks honderden handtekeningen hangen (die aan touwen omhoog kunnen worden gehesen) is dat zeker hoopgevend.

Het vernieuwde museum verwacht, als de coronamaatregelen zijn verlicht, jaarlijks zo’n 60 duizend bezoekers te ontvangen (voorheen waren dat er 40 duizend), waarvan een kwart scholieren. Daar zitten vast pubers tussen die zich herkennen in bijvoorbeeld de angsten van Kees Peerdeman en zich gesterkt voelen door zijn verhaal. Zo kan een zoektocht naar de geest voor bezoekers inderdaad een ontdekkingstocht naar zichzelf opleveren.

Het Museum van de Geest in Haarlem is vanaf woensdag open voor publiek: www.museumvandegeest.nl. De tentoonstelling van Willem van Genk in Amsterdam is te bezoeken t/m 3 januari 2021.

Marlene Dumas

In december opent de eerste tijdelijke tentoonstelling van het Museum van de Geest: Masterpieces: Marlene Dumas. Het gaat om een kunstwerk dat grotendeels bestaat uit portretten die Dumas in 1991 en 1992 maakte van bewoners en medewerkers van een psychiatrische inrichting in Etten-Leur. 

Meer over