Hollandse vorm versus Russische passie

Het Amsterdamse gezelschap Huis aan de Amstel speelt samen met een Russische theatergroep een bewerking van een novelle van Dostojevski....

0H ET IS MAKKELIJKER met twee landen een raket naar de maan te sturen dan samen een toneelstuk te maken', verzucht Roel Adam, scenarioschrijver en acteur van het gezelschap Huis aan de Amstel. Het is een moment dat de Russische en Nederlandse acteurs, die samen een stuk naar Dostojevski proberen op te voeren, door een diep dal gaan.

De Russische regisseur Boris Tsejtlin loert ontevreden naar wat zich op het toneel afspeelt, woelt met zijn hand door zijn toch al opstandige haar en zucht. Hij kijkt misprijzend naar de bedelende Amsterdamse junk die zenuwachtig rond rent in de Nederlandse interpretatie van Dostojevski. 'Ik zie de betekenis van deze scène niet. Dit gedeelte komt niet over', moppert hij.

Je ziet Liesbeth Coltof, regisseuse van het Huis aan de Amstel denken: Beginnen we nu wéér? 'Luister, Boris', zegt ze. 'We hebben nog maar een week, dus laten we nu niet moeilijk gaan doen. Het komt heus wel goed. Laten we even de overgangen repeteren en dan zien we de rest later wel.'

Het is een moment dat de mooie gevoelens waarmee de Nederlands-Russische theaterproductie begon, even heel verre prehistorie lijken. Het idee een gezamenlijke productie op te zetten, ontstond nadat Huis aan de Amstel en Tsejtlins gezelschap elkaar in 1994 waren tegengekomen op een toneelfestival in Jekaterinenburg.

Besloten werd geen bestaand toneelstuk te kiezen, maar een bewerking te maken van de novelle Netotsjka Nezvanova van Dostojevski, een verhaal over een meisje dat haar weg terug probeert te vinden in haar ongelukkige jeugd. Netotsjka herinnert zich de oorlog die permanent tussen haar stiefvader en haar moeder woedde. Daarin kiest zij de kant van haar stiefvader, een dronkelap, maar ook een miskend violist die zijn talent als een schat bewaart en zijn instrument nooit aanraakt. Hij overtuigt Netotsjka ervan dat haar moeder zijn talent verpest heeft en dat zijn genie pas tot recht zal komen, als zij gestorven is.

'In het begin leek het allemaal heel makkelijk. We hadden veel belangstelling voor elkaar. Wij waren enorm onder de indruk van hun opvoering van Shakespeares The Tempest. Daar sprak een intensiteit uit die je in Nederland nog maar weinig ziet. Maar naarmate het werk vordert, worden de culturele verschillen steeds voelbaarder', zegt Coltof twee jaar na het begin van het project. 'Het cultuurverschil is veel groter dan we dachten.'

Maar het stuk was toch bedoeld als symbool van de Nederlands-Russische samenwerking, ter ere van Peter de Grote, de Russische tsaar die driehonderd jaar geleden het venster naar het Westen openzette? 'Ik vraag me af of ze überhaupt wel een raam willen openzetten', mompelt Roel Adam bitter. 'En misschien doen ze er ook beter aan de ramen dicht te houden en hun eigen cultuur te bewaren. Die is inderdaad totaal anders dan de onze.' Somber lepelt hij in de kantine van het Moskouse theater waar zij repeteren, zijn bord borsjtsj leeg.

Waarin de cultuurverschillen tot uiting komen, valt moeilijk te zeggen. 'Eigenlijk in alles', zegt Coltof. Allereerst is er een botsing tussen de democratische instelling van de Nederlanders en de wat autoritaire Russische cultuur. De Nederlandse acteurs blijken maar moeilijk te kunnen wennen aan de keiharde manier waarop Tsejtlin de spelers aanpakt. Coltof: 'De positie van de regisseur is hier heel anders. Die heeft hier de absolute macht. Boris is stukken veeleisender dan ik. Bij hem moet alles in één keer goed. Soms gaat hij zo ver dat hij zijn spelers zelfs aan het huilen maakt.'

Als schrijver van het Nederlandse scenario heeft Adam ook moeite met het feit dat Tsejtlin vrijwel zonder script werkt. De Russische regisseur wil dat het stuk langzaam tot stand komt op grond van improvisaties van de acteurs die hij uiteindelijk tot één geheel arrangeert. 'Het is niet makkelijk die twee verschillende aanpakken te combineren. Dat kost enorm veel tijd', zegt hij. Na vijf weken repeteren - eerst in Amsterdam en vervolgens in Moskou - hebben de regisseurs en de spelers het oorspronkelijke materiaal teruggebracht van zes uur tot ruim drie uur.

Volgens de Nederlanders verschilt de stijl van acteren ook sterk. 'Bij Nederlandse acteurs is het samenspel veel belangrijker. Hier hebben ze een grenzeloze verering voor de monoloog.'

Het grootste probleem is volgens Adam misschien nog wel dat de Russen eigenlijk niet kunnen hebben dat een buitenlander aan hun Dostojevski zit, de meest Russische van alle Russische schrijvers. 'Dostojevski is voor hen toch heilig. Wij breken zo'n verhaal open en proberen iets nieuws te maken, maar daar hebben zij enorm veel moeite mee. Ze zijn er ook niet erg blij mee dat wij af en toe Russisch praten in het stuk. Ook dat vatten zij toch een beetje als heiligschennis op', zegt hij.

'Onzin! Natuurlijk mag een Nederlander ook aan Dostojevski zitten', zegt Tsejtlin. 'Waarom zou een Nederlander niet tot Dostojevski kunnen doordringen? Ik geloof niet in een Russische ziel of een Nederlandse ziel. De ziel is van God gegeven, niet aan een Nederlander of aan een Rus, maar aan een individu.'

Hij erkent dat dat hij af en toe tamelijk hard optreedt tegen zijn acteurs (met de Nederlanders is hij wat geduldiger). 'Dat moet hier in Rusland wel, anders lukt het niet', zegt hij lachend. 'Bovendien: Liesbeth is in haar gedrag misschien wat democratischer, maar als regisseur is zij heel precies en houdt ze net zo sterk aan haar eigen lijn vast.'

De Russische spelers lijden onder Tsejtlins autoritaire gedrag, maar ze kunnen het hem toch wel vergeven. 'Ik kan niet tegen geschreeuw', zegt Roza Chajroellina, die Netotsjka's moeder speelt. 'Ik ben opgegroeid in net zo'n gezin als Netotsjka. Mijn vader en moeder hadden voortdurend ruzie. Daarom word ik bang van geschreeuw. Maar van Boris kan ik het hebben, omdat hij weet hoe hij een gezelschap moet bespelen en de snaren moet stemmen, zodat er een mooie toon uitkomt.'

Wat de scène met de bedelende junk betreft heeft Tsejtlin aan het langste eind getrokken: die is een paar dagen voor de première uit het stuk verdwenen. 'Ik begrijp dat het heel moeilijk voor hen was. Liesbeth wilde de Amsterdamse sfeer graag bewaren, maar die scène paste domweg niet in het geheel. Hij moest er uit.'

Volgens Tsejtlin heeft hij bewust zoveel mogelijk zonder scenario gewerkt. 'Ik werk graag op die manier. Theater is een levend organisme, niets staat vast, alles gebeurt spontaan. Dat vind ik interessant. Maar in dit geval was het helemaal een goede aanpak, omdat we een nieuwe artistieke taal moesten zien te vinden om het taalprobleem te overwinnen. Ik geloof dat we daar ondanks alle problemen toch in geslaagd zijn.'

Het curieuze aan het stuk is dat de Russische en de Nederlandse acteurs het verhaal van Netotsjka ieder in hun eigen taal door elkaar heen spelen. Om dat mogelijk te maken hebben de makers de hoofdpersonen verdubbeld, zodat de Nederlanders en de Russen het verhaal van het verloren talent op hun eigen wijze kunnen vertellen. Een enkele keer lopen de scènes parallel, maar meestal gaan de twee groepen hun eigen weg om af en toe weer op te gaan in een gemengde scène.

Het valt op dat bij de Nederlanders het accent op de tekst en de vorm ligt, terwijl de Russische acteurs zich uitleven in met veel passie gespeelde scènes, vol heftige emoties. Er duiken een rappende Amsterdamse junk op en biddende Russische vrouwtjes, maar toch vormt het (bijna) een geheel. Alleen in de tweede akte blijven de Nederlandse cultuur en de Russische elk onwrikbaar op hun plaats staan.

'Ach, ik zit er niet mee. Het past juist wel in het stuk', vindt Tsejtlin. 'Het is nu eenmaal zo dat wij uit heel verschillende culturen komen', vult Michail Bartenev, dramaturg aan de Russische kant, hem aan. 'We werken nu een hele tijd samen, maar een blondine krijgt ook geen bruin haar, al gaat ze nog zo lang met een brunette om.'

Netotsjka, coproductie van Huis aan de Amstel en de Associatie Golden Mask uit Rusland. Regie Liesbeth Colthof en Boris Tsejtlin. Van 4 tot en met 10 juni in het Holland Festival, Westergasfabriek Amsterdam.

Meer over