Wakkerlandsjan kuitenbrouwer

Hoe ‘woke’ zich ontwikkelde van een term uit de strijd tegen racisme tot scheldwoord

null Beeld
Beeld

Meepraten voor beginners: Jan Kuitenbrouwer schrijft het woordenboek van de verbale burgeroorlog die we het ‘openbaar debat’ noemen. Aflevering 2, onder de w: woke.

We begonnen Wakkerlands vorige week passend met het woord ‘wakker’. Behalve ‘wakker’ als eufemisme voor ‘Telegraaf-reactionair’ en in de betekenis van ‘complotbewust’, is sinds enige tijd nog een derde ‘wakker’ in omloop: het wakker van de identiteitspolitiek, overgewaaid uit de VS: ‘woke’.

De eerste keer dat ik het hoorde, was een jaar of vier geleden. Een vriendin bereikte een kroonjaar, er was een groot feest, met familie, vrienden en voor deze gelegenheid ook de nodige tweede generatie. Twintigers, studenten.

‘En hebben jullie nog een beetje contact gehad?’, informeerde de jarige naderhand bij haar zoon, die in Amerika studeert.

‘Ja’, zei hij, ‘tijdje met A. en B. zitten praten. Was leuk. Ze zijn woke.’

‘Woke? Is dat drugs?’

‘Néé, ma!’

‘Woke’ komt van to wake, ontwaken. Het bijwoord, ‘ontwaakt’, is in het Engels ‘awake’, maar in het sociolect van zwart Amerika werd dat verbasterd tot ‘woke’.

Vermoedelijk werd het voor het eerst gebruikt door de aanhang van Marcus Garvey (1887-1940), grondlegger van de zwarte burgerrechtenbeweging, boegbeeld van black pride en inspirator van Martin Luther King, Malcolm X en Nelson Mandela. In Garvey Lives!, een toneelstuk over Marcus Garvey uit 1972, zegt een vrouw: ‘I been sleeping all my life. And now that Mr. Garvey done woke me up, I’m gon’ stay woke, and I’m gon’ help him wake up other black folk.’

Vermoedelijk is dat de link met latere generaties politiek bewuste Afro-Amerikanen.

In 2008 schreef de Amerikaanse newsoulzangeres Erykah Badu het lied Master Teacher, met het veelvuldig terugkerende refrein ‘I stay woke’. Het werd de lijfspreuk van Black Lives Matter en de titel van een documentaire over die beweging: Stay woke (2016). Van een ‘zwart’ woord voor de strijd tegen het racisme, heeft het zich ontwikkeld tot een universele term voor maatschappelijk bewustzijn en politieke waakzaamheid, —> intersectionaliteit, —> identiteitspolitiek en —> critical race theory.

‘Sommige mannen zijn veel te openhartig op een eerste date’, twittert Nneke M. Wakona uit Atlanta. ‘Vat dat niet op als een compliment, het is een manipulatietactiek om je een vals gevoel van veiligheid te geven. Stay woke!’ ‘Woke’ is het verbale equivalent van de strijdbaar gebalde vuist.

Slaap en sluimer zijn een oude metafoor voor politieke passiviteit, denk aan ‘ontwaakt verworpenen der aarde’ (socialisme), ‘Deutschland erwache!’ (nationaal-socialisme) en ‘the great awakening’ (—> QAnon). Net als de dageraad, als beeldspraak voor een nieuwe, betere toekomst.

Is dat oude politieke ontwaken meer een oproep om op te staan en ten strijde te trekken, het nieuwe ‘woke’ is meer een individuele eigenschap, een soort röntgenbril waarmee je in elke situatie het onrecht en de ongelijkheid kunt waarnemen, hoe subtiel ook. Dat kan dan aan de kaak gesteld worden en gewroken. In die zin is ‘woke’ sterk verbonden met —> cancelcultuur.

Voor sommigen is ‘woke’ inmiddels een scheldwoord voor bevoorrechte, progressieve witte luitjes die in een smetvrije cocon van politieke correctheid leven en met elkaar wedijveren in wokeness.

Op televisie legt een mediawetenschapper uit dat de comedyserie Friends tegenwoordig nooit meer gemaakt zou kunnen worden. Veel te wit, veel te hetero, veel te elitair en veel te —> cisgender. ‘Dit is een poging tot post-wokeness’, twittert een kijker geïrriteerd. De gepensioneerde Amerikaanse nieuwslezer Dan Rather twittert geregeld over het klimaat, racisme en genderdiscriminatie, wat hem op Twitter de bijnaam ‘old woke Dan’ heeft opgeleverd. Een liefhebber: ‘Ik ga soms op Twitter alleen maar voor de woke tweets van old Dan.’

‘‘Woke’ is ook het doodvonnis van PvdA en Groen Links’, twittert Henk Westbroek. Dat Labour vorige week bij de midterm-verkiezingen in Engeland zo zwaar verloor heeft volgens Westbroek alles te maken met ‘groeiende weerzin tegen opvattingen die woke zijn en die tot in de haarvaten van Labour zitten’. ‘Hear, hear’, reageert Arthur van Amerongen.

Aldus in grote lijnen de uitleg die de zoon aan zijn moeder gaf, de ochtend na haar verjaardag, toen zij vroeg wat ‘woke’ was. Soms zijn de moeder-zoonrollen omgedraaid. De Amerikaanse rapper Earl Sweatshirt vertelde ooit hoe hij als tiener ‘I stay woke’ meezong op Master Teacher van Erykah Badu. Zijn moeder zette de radio zachter, keek hem strak aan en zei: ‘No, you’re not.’

Want woke ben je niet zomaar, woke zijn moet verdíénd worden.

Meer over