Analyse

Hoe ruis kan helpen om je beter te concentreren én beter te ontspannen

null Beeld Maarten Huizing
Beeld Maarten Huizing

Het afgelopen jaar kwam Robert van Gijssel per ongeluk terecht in de wereld van ruis. Het bleek de perfecte ontsnappingsroute uit ellende en ongemak. Wat is de aantrekkingskracht van zoemende en suizende geluiden?

Volgens huisgenoten, vrienden en collega’s is mijn muzikale smaak aan de luidruchtige kant. Ik mag soms graag naar een potje deathmetal of grindcore luisteren, herrie dus. Waarschijnlijk om die reden kreeg ik een half jaar geleden voor het eerst de afspeellijst White Noise aanbevolen door mijn streamingdienst, Apple Music. Misschien dacht het algoritme: die man houdt van noise, dan krijgt hij ook noise.

Maar de herrie op die veelbelovende afspeellijst bleek na beluistering van de eerste paar tracks afkomstig uit een heel ander lawaaispectrum dan dat van de gierende gitaren en gorgelende doodsgrunten. In bijvoorbeeld Sandy (zanderig) hoorde ik niets anders dan een ellenlang zoemend, monotoon geruis. Het ‘nummer’ deed nog het meest denken aan het geluid uit het grijze gebied tussen twee zenders op de goede oude transistorradio of de nachtelijke ruis op een tv uit de oudheid als er geen uitzending was.

De volgende track, getiteld Golden Slumber (gouden sluimering), klonk eigenlijk exact hetzelfde, alleen leek het gebrom nu wat compacter. Alsof het luisterend hoofd ineens in een kleinere kamer was terechtgekomen, met minder galm en uitwaaierende echo’s.

Dit moet een grap zijn, dacht ik nog. Een geintje van een onafhankelijke muziekproducer die in plaats van een nieuw nummer alleen het geluid van een opwarmende versterker heeft uitgebracht, om te testen hoever hij kon gaan bij dat streamingplatform. Maar toen ik doorklikte op het thema, ontvouwde zich een uitgestrekte wereld van gezoem, geratel en gebrom, van langdurig ritselen en eindeloze nietsigheid. De ene afspeellijst na de andere drong zich op en dankzij een ongelukkige zoekopdracht op Google kreeg ik ook daar weidse ruislandschappen voorgeschoteld, op YouTube, apps, podcastspelers en andere streamingplatforms. ‘White noise’ bleek geen grap maar een al jaren aanzwellende geluidstrend, die kennelijk dankzij de corona- en lockdowncrisis tot ontploffing was gekomen. Of nou ja, ontploffing, laten we zeggen: een vertraagde, zachtjes bulderende fluisterexplosie.

De white noise bleek een fascinerend nieuw geluidsgebied, waar je als geluidsavonturier ook werkelijk op ontdekkingsreis kon. Het spul deed iets in mijn brein, waardoor ik gestaag beter ging begrijpen waarom het genre nu zo in opmars is. Dankzij het gezoem en gesis, zo werd me duidelijk, kun je af en toe werkelijk uit de hinderlijke alledaagsheid stappen. Of kun je je gek genoeg ineens juist beter concentreren op die ook al zo alledaagse werkzaamheden.

Het afgelopen jaar bood de ruis een ontsnappingsroute uit ellende en ongemak, dus hoera voor de ruis. Maar wat is die ruis nu precies, waar komt het vandaan en wat doet het in het hoofd? En hoe kan het dat de streamingstations er de poorten zo wijd voor hebben opengegooid, en dat de halve wereld nu niet meer kan slapen zónder een zes uur durende playlist met gesis op de oren?

White Noise Beeld Maarten Huizing
White NoiseBeeld Maarten Huizing

Wat is het?

De term ‘white noise’ – of witte ruis – komt oorspronkelijk uit de geluidstechniek en een precieze omschrijving van het begrip is best ingewikkeld. In het kort (waarschijnlijk te kort voor geluidstechnici): witte ruis is het geluid dat ontstaat als alle (hoorbare) frequenties even hard worden versterkt; zo ontstaat een ­geluidspap die door het menselijk oor wordt geïnterpreteerd als gesis – of ruis.

Voor de liefhebbers: er bestaat ook zoiets als roze ruis, bruine ruis en blauwe ruis. Zelfs voor het geoefende oor lijkt het hooguit wat hoger of net een tandje lager te klinken. Roze ruis, bijvoorbeeld, klinkt gewoon als witte ruis, maar dan met net wat meer laag.

Dat het technische begrip aan de nieuwe geluidsrage is gehangen, is wel begrijpelijk. Want de eerste golf white noise-producties klinkt ook daadwerkelijk als elektrisch geladen ruis, waarbij hooguit de grondtoon tussen de afzonderlijke nummers wat verschilt: van donker zuchtend tot helverlicht gesis.

Maar het begrip is ook wat gaan zwerven: het geluid van een brommende ventilator, een föhn, een roterende wasmachine en zelfs het gerammel van legoblokjes is tegenwoordig white noise gaan heten, maar dat is het dus strikt genomen niet. Echter, de uitwerking op het brein is wel vergelijkbaar. Net als bijvoorbeeld het geluid van een naderend onweer, een ruisende branding of waterval, zelfs die kalmerende geluidsmassages heten tegenwoordig – mede dankzij de rage – white noise.

Waar komt het vandaan?

De white noise, of rustige ruis, staat in een lange traditie van ontspannend of spiritueel reinigend geluid. Van Tibetaanse klankschalen tot zoemende didgeridoos: de mens weet al sinds de oudheid dat het overspannen brein kan worden gerustgesteld met wat monotoon gegalm of gebrom. Of dat de geest ermee zelfs in contact kan komen met iets hogers. Of een voorvader.

In de jaren zestig raakte de westerse wereld bekend met iets dat ‘new age’ ging heten: kalmerende soundtracks die hielpen bij meditatie of yoga. Eind jaren tachtig werd new age-muziek een voorname muziektrend, en de pseudoreligie- en zelfhulpwinkels verkochten cd’s die waren volgespeeld door vaak westerse musici die niet-westerse instrumenten hadden ontdekt; van spirituele neusfluitjes tot ratelende regenstokken. In dezelfde cd-rekken waren vaak ook de platen vol natuur- en omgevingsgeluid opgestapeld: loeiende bultruggen en ritselende regenwouden. Het beproefde idee was dat ook die geluiden hielpen bij meditatie en ontspanning, en nog altijd staan streamingplatforms en bijvoorbeeld YouTube vol met uitgesponnen geluidstapijten uit wondere werelden.

In de psychologie wordt al lang onderzoek gedaan naar de heilzame kracht van white noise. In 2010 verscheen al een onderzoek naar de gunstige werking van white noise voor schoolkinderen die in de klas snel afgeleid zijn. En ook in de gezondheidszorg bestaat de white noise als hulpmiddel al even: bijvoorbeeld bij de behandeling van tinnitus, of oorsuizen. Een zachte en nauwkeurig afgestelde ruis, zo is het idee, kan een hinderlijke piep in het oor maskeren.

Als nieuw gereedschap in de ontspanningswereld kwam white noise een jaar of vijf geleden sterk opzetten. Er verschenen apps met white noise, en die waren vooral gericht op gebruikers met slaapproblemen. Daarna rukte de ruis op bij de streamingplatforms, bij Spotify en op YouTube. En het afgelopen coronajaar was de white noise ineens overal en waren de aanbevolen afspeellijsten niet meer te negeren. In verschillende onderzoeken van serieuze wetenschappers werd white noise aanbevolen als concentratiehulpmiddel, en die hulp kwam miljoenen werknemers die ineens moesten thuiswerken natuurlijk bijzonder goed van pas.

Wat doet het?

De belangrijkste vraag om te beantwoorden: wat gebeurt er nu precies in het brein als het auditieve systeem wordt blootgesteld aan ruis? En: kan white noise echt iets voor de mens betekenen?

Psycholoog Myrthe Faber doet onderzoek naar mind-wandering – de werking en functie van afdwalende gedachten – en werkt als universitair docent aan de Tilburg University en is werkzaam bij de Statistical Imaging Neuroscience-groep van het Donders Centre for Cognitive Neuroimaging. Zij kan dus héél goed uitleggen wat white noise doet in het hoofd, maar vertelt eerst dat zij zelf al geholpen was met white noise voordat het hulpmiddel white noise heette. ‘Ik woonde een tijdje in de VS, in een klein huis op het erf van mensen die ’s nachts nogal actief waren. En er waren wilde beesten, en wasberen op het dak. Ik sliep daar slecht van. Maar ik merkte dat het beter ging als ergens een ventilator aan stond. Als ik daar naar luisterde, kon ik veel beter door de andere geluiden heen slapen.’

Hoe kan dat? ‘Als het brein geluid hoort waar het niet veel van kan maken, bijvoorbeeld geluid waar nauwelijks een patroon in zit en waar geen verrassingen in optreden, dan past het brein zich na een tijdje aan. Het stelt zich minder gevoelig af. Dat verschijnsel treedt al op als je bijvoorbeeld in een drukke koffietent gaat werken. Eerst word je gek van alle geluiden om je heen: je hoort bij wijze van spreken álle gesprekken. Maar al heel snel pas je je aan en hoor je eigenlijk niets meer, totdat de bediening aan je vraagt of je koffie wilt bestellen - en zelfs dat hoor je dan al bijna niet meer.’

De functie van die aangename modus operandi laat zich raden: als je hersenen zich zouden blijven richten op alle omgevingsherrie, dan zouden ze doordraaien. Faber: ‘Het brein stelt zich af op een soort eenheid van geluid, en het stopt met het interpreteren van allerlei losse aspecten van dat geluid. Dat is gewoon wel handig, ook om je werk te kunnen doen. Als er bijvoorbeeld een glas op de grond valt, dan schrik je weer op.’

White noise kan er ook voor zorgen dat je minder snel afgeleid raakt. Denk aan de ventilator en de wasbeer. Zachte ruis in de oren drukt andere hinderlijke geluiden wat naar de achtergrond. Een mens kan zich met wat white noise dus inderdaad, soms, wat beter concentreren. ‘Want door te focussen op het geluid is het bezig met luisteren in plaats van het oprakelen van gedachten’, zegt Faber.

En daarmee komen we terecht bij een interessant hersengadget, dat je even moet kennen om het te leren gebruiken: het default-systeem. Dat is een soort stand-byfunctie, die aangaat op het moment dat er verder niets belangrijks te registreren valt. Maar dan ook echt: helemaal niets. Door die default-stand gaan de gedachten volgens Faber vaak ‘dwalen’, ook als je dat liever niet wilt. ‘Als we mentaal niet veel te doen hebben, dan dwalen we af naar dingen die belangrijk voor ons zijn. Je kunt gaan piekeren over relaties of je werk, of je gaat de volgende dag vast helemaal vooruit plannen. Als je in je bedje ligt, dan wil je dat misschien liever niet. En daarbij kan een beetje ruis dus ook helpen: het is een geluid om je op te richten maar het geeft toch heel weinig input aan de hersenen.’

null Beeld Maarten Huizing
Beeld Maarten Huizing

Ruisgeluid kan dus nuttig zijn voor zowel concentratie als ontspanning, een ogenschijnlijk tegenstrijdige werking. Maar toch is het helder: een minimale achtergrondruis leidt af van al te piekerige binnenwereldgedachten, en het helpt dus bij het ontspannen. En hetzelfde geluid kan ánder geluid naar de achtergrond drukken. Het luistert volgens Faber wel nauw. ‘Een ruisgeluid kan als het net even te hard staat ook ontzettend hinderlijk zijn, omdat je jezelf letterlijk niet meer hoort denken. Als je aan de telefoon bent met iemand die jou een toegangscode geeft die je moet onthouden en op de achtergrond staat een keiharde ruis aan, dan word je natuurlijk helemaal gek en onthoud je die code niet.’

Ook bij white noise geldt: overdaad schaadt. Er zijn wetenschappers die denken dat het niet goed is voor de mens als het auditieve systeem ’s nachts niet helemaal stil kan vallen en steeds maar die ruis moet blijven registreren, al is het op een uiterst laag pitje. Voor wie daar bang voor is, heeft Faber nog een tip: ‘Ik luister met mijn man al jaren naar dezelfde documentaire op YouTube, over space-time. Om het default-systeem wat stiller te krijgen en dus lekker bij in slaap te kunnen vallen. Wij denken weleens: iemand bij dat YouTube moet zich gaan afvragen wie toch die mensen zijn die iedere avond naar die documentaire over space-time kijken?’

Wie of wat zitten erachter?

Zoals al eerder vermeld: vanuit de psychologie en de gezondheidszorg wordt al jaren white noise aangeleverd, in ieder gewenst formaat. Er zijn tegenwoordig zelfs oordoppen met ingebouwde ruisgeneratortjes en er bestaan apps waarmee je zelf white noise kunt maken, op een frequentie die het prettigst door de gehoorgang glijdt. Het hoeft niet veel te kosten: zo'n app kost een paar euro e er zijn zelfs gratis exemplaren.

De herkomst van al die honderden white noise-tracks op Spotify en Apple Music is een stuk schimmiger, en zelfs nauwelijks te achterhalen. Maar het lijkt hier niet te gaan om anonieme en filantropisch ingestelde weldoeners. Een journalist van het wetenschapsmagazine Onezero wilde begin dit jaar weten waar de recente vloedgolf aan white noise-titels op zijn Spotify vandaan kwam, en liep tegen een muur aan.

Als ‘afzenders’ van al die track verschenen tientallen namen waarmee het onmogelijk bleek contact op te nemen, zoals Peak Records en het bijzonder originele White Noise. Maar na lang zoeken en hinderlijk doorvragen bleek achter al die losse muziekbedrijfjes één grote toeleverancier te zitten: een Brits muziekmanagement- en productiebureau genaamd Ameritz.

Dat bedrijf bleek bovendien heel handig te zijn in de zelfpromotie op zoekmachines, waardoor vrijwel iedere liefhebber die op zoek is naar ruis uiteindelijk bij Ameritz terechtkomt. Deze praktijk van muziekspammerij, en ‘artiesten’ die dus feitelijk niet bestaan, is eigenlijk niet toegestaan volgens de huisregels van Spotify. En de vrijwel identieke tracks, die volgens een anonieme bron in het artikel van Onezero ‘hersenloos zijn te fabriceren’, overspoelen momenteel de markt en het bedrijf Ameritz vaart daar wel bij. Onezero rekende uit dat de white noise van Ameritz het bedrijf per jaar bijna ongeveer een miljoen euro moet opleveren. En wie de site van Ameritz bezoekt, ziet dat ze daar trots zijn op de behaalde resultaten van al hun muziekproducties van het afgelopen jaar: ‘2020: celebrating 3.000.000.000 streams’, staat in koeienletters op de homepage.

Maar een geruststellende gedachte: we hebben Ameritz niet nodig, want iedereen kan white noise maken. Kijk naar al die filmpjes op YouTube van wasmachines, ventilatoren en zacht ploegende droogtrommels. Die zijn kinderlijk eenvoudig te produceren. Zet er een camera op en laat maar lopen. U kunt natuurlijk ook zelf een apparaat aanzetten, maar check dan wel even het energielabel.

Witteruiswekker

Het ruisgeluid van white noise, mede dankzij corona in opmars, werd al lang geleden ontdekt als ontspanningsmiddel bij bijvoorbeeld slaapproblemen. De firma Timex fabriceert al jaren kleine wekkerradio’s voor op het nachtkastje met daarop verschillende white noise-functies. Wie de slaap niet kan vatten, kan op het machientje knoppen indrukken als ‘wind’ of ‘bos’. En vervolgens snurkend een boom doormidden zagen.

Meer over