Hoe regisseur Noël Fischer jeugdtheater maakt van een klassieker

De klassieke roman Lord of the Flies gaat over een groep jongeren die zijn gestrand op een onbewoond eiland en in een naargeestige machtsstrijd verzeild raken. Hoe maakt Noël Fischer daar jeugdtheater van?

Annette Embrechts
Noël Fischer tijdens repetities van Lord of the Flies. Beeld Aurélie Geurts
Noël Fischer tijdens repetities van Lord of the Flies.Beeld Aurélie Geurts

Ze smeken of ze deze woensdagmiddag zonder bloed mogen repeteren. 'Alsjeblieft. We weten hoe dat eruit ziet. Het is zo smerig. Die sojasaus prikt op onze wangen.' Oké, sust regisseur Noël Fischer (50) de vier acteurs die met speren over het podium rennen. 'We oefenen met water. Maar de slachtpartij moet niet te leuk worden. Het is het eerste levende wezen dat ze met hun blote handen doden.' En tegen de grimeur van Het Nationale Toneel, waaraan het jeugd- en jongerengezelschap NTjong is gelieerd: 'Bestaat er nepbloed zonder sojasaus, met bietensap en behangplaksel?'

Tien mannelijke acteurs heeft Fischer gecast, allen tussen de 20 en 30, voor haar grote-zaalvoorstelling Lord of the Flies (12+): een theaterbewerking van de beroemde debuutroman van William Golding uit 1954 over de overlevingsdrift van een groep tieners die na een vliegtuigongeluk in de wildernis moeten zien te overleven, zonder volwassenen.

In dit gezagsvacuüm ontstaat een machtsstrijd tussen durfal Jack (Bram Suijker) en denker Ralph (Mattias Van de Vijver). Wat een spannend avontuur lijkt, in totale vrijheid, ontaardt in een nachtmerrie. Macht en angst splijten de groep. Er vallen doden.

Varkenskop

Symbool van het kwaad wordt een varkenskop, vandaar de titel Heer van de vliegen, die ook naar de duivel of Beëlzebub verwijst. Als een trofee torsen de jagende acteurs de bloederige snuit.

Nooit eerder werkte Fischer met zo'n grote groep jongens. Eigenlijk een elftal, de jonge Franse drummer meegerekend, die links in het decor achter zijn drumstel zit. 's Avonds repeteert een kind van 12 jaar mee. De kostuums zijn schaars, want de jungle vreet de kleren van de jongens kleren weg; overal liggen badjassen voor in de korte rustpauzes.

Al die twintigers, opgeleid in verschillende tradities van vier toneelscholen, hebben zo hun eigen opvattingen, vragen en onzekerheden over rol, karakter en tekst. Maar Fischer wandelt doodgemoedereerd voor de zoveelste keer het ruige decor in, tussen de visnetten, doodskoppen en verweerde muurtjes, om wéér te luisteren naar twijfels en ongemak.

'Ik snap er geen reet van', roept Sander Plukaard vanuit een uitkijktoren van reddingsvesten. Hij speelt de helft van de bange broertjes Wolff en moet zich lam schrikken van 'Het Beest', terwijl er geen monster is te zien. 'Waar moet ik naar wijzen? Er is daar niets. Ik heb ook geen ruimte om ergens angstig onder weg te duiken. Het wordt ons hierboven niet gemakkelijk gemaakt.'

Fischer: 'Jullie moeten je op dit eiland ook niet te comfortabel voelen. Gebruik je verbeeldingskracht.' En later: 'Sander is een realist. Die moet het voor zich zien. Maar deze voorstelling wordt surrealistisch. Want, hallo, neerstorten op een eiland in een theater, dat lijkt nooit echt natuurlijk. Het is geen film of game.'

Het is anderhalve week voor de première in Theater De Nieuwe Regentes in Den Haag en Fischer lijkt door niets van haar stuk te brengen. Kordaat neemt ze ingrijpende beslissingen, zoals het schrappen van de val van een dode parachutist, wanneer diens valscherm - een decorstuk - als vaatdoek neerdwarrelt.

Het ongeremde kwaad

De debuutroman van William Golding sloeg in 1954 niet direct aan bij het grote publiek. Zijn dystopie over de gewelddadige machtsstrijd tussen gestrande jongens werd in 1974 zelfs verboden op scholen in de VS en Canada, vanwege het ongeremde kwaad in de mens. Toch groeide Lord of the Flies, net als 1984 van George Orwell, uit tot een klassieker; het behoort tot de meest gelezen boeken ter wereld. De Amerikaanse verfilming uit 1990 werd een hit.

'Noël is een sterke groepsmanager, ze durft alles en regisseert op intuïtie', benadrukt componist en toetsenist Ton van der Meer, die met muziektheatergroep Veenfabriek voor het eerst samenwerkt met NTjong. Hij speelt live achter laptops zijn suspense-achtige partituur, in wisselwerking met drummer Antoine Josselin. 'Ik zit bij de techniek. Meestal musiceer ik op het podium. Nu niet. Ik ben drie keer zo oud als die jongens en toeschouwers mogen niet denken dat er volwassenen zijn op dit sinistere eiland.'

Jongens onder elkaar, bravoure zonder beschaving en daar de kwaadaardige gevolgen van, dat is Lord of the Flies. Fischer: 'Jack waant zich leider, wordt niet gecorrigeerd en gedraagt zich steeds autoritairder. Je ziet een kleine Trump ontstaan.' Een van de teksten van Jack: 'Als jullie een sterke man willen... ha, alsof jullie weten wat dat is - stelletje zaadballen, niemand voert ook maar ene kloot uit en, nou kom op, steek je hand voor me op!'

Repetities van Lord of the Flies. Beeld Aurélie Geurts
Repetities van Lord of the Flies.Beeld Aurélie Geurts

Angst

Fischer. 'De analogie met ons wereldbeeld is duidelijk. Golding appelleert aan de dreiging van een atoomoorlog, midden vorige eeuw. Nu speelt de dreiging van aanslagen, misschien een wereldoorlog. Jongeren herkennen die angst.'

Die actualiteit van verhitting en verharding van de samenleving krijgt Fischer cadeau, nadat ze twee jaar geleden Nigel Williams' theaterbewerking van Lord of the Flies liet vertalen door Jibbe Willems. Fischer had, zoals velen, het boek gelezen op de middelbare school. De Amerikaanse verfilming vond ze vreselijk. Tot ze ontdekte dat de introductie van Lord of the Flies een doorwrocht essay was van haar favoriete thrillerauteur Stephen King, over de ware jongensaard, geregeerd door primaire behoeften en dierlijke driften.

Dat werd haar inspiratiebron. 'Geen positief verhaal, maar ik hoef niet te pleasen in het theater. Liever laat ik jongeren nadenken over wat er gebeurt als een schrikbewind de wereld regeert. The Hunger Games in het echt.'

Behagen is het laatste wat Fischer doet met haar jeugd- en jongerenvoorstellingen. Ook niet toen ze in Almere zes jaar pionierde bij jeugdtheatergezelschap BonteHond, waar ze haar spraakmakende stijl ontwikkelde. Kiest Fischer scheidingsleed tot onderwerp, krijgen ouders er flink van langs (Mijn vader is een indiaan). Vestigt ze aandacht op ongezonde vrouwbeelden onder tienermeisjes (In mijn hoofd ben ik een dun meisje), laat ze vijf actrices bizarre spelletjes spelen met schaars geklede lijven.

Ze haalde er de media mee, want ze had ook een kleine actrice gecast, van 1,25 meter, die evenzogoed bijtend commentaar kreeg op haar gedrongen lichaam. Die kreeg bij Pauw aan tafel vragen over hoe confronterend dat was.

Fischer debuteerde in 2001 als regisseur bij het Vlaamse Laika. Haar kleutervoorstelling Peer, over een geordende man bij wie een illegaal intrekt, werd een internationale hit en speelt nog steeds, mede vanwege het actuele thema over de spanning rond onderdak aan een vreemdeling. Veel van haar voorstellingen belanden in de topvijf van beste van het seizoen en winnen Zilveren Krekels. Nog nooit won ze de hoofdprijs, de Gouden Krekel, voor de beste jeugdtheaterproductie. 'Mijn werk is uitgesproken en contrastrijk, het heeft voor- en tegenstanders. Er zijn mensen die mijn werk te heftig en lawaaiig vinden.'

Noël Fischer. Beeld Aurélie Geurts
Noël Fischer.Beeld Aurélie Geurts

Ook in Lord of the Flies spaart ze de tienerziel niet; bijvoorbeeld tijdens pesterijen tegen de filosofische Bril (Phi Nguyen). 'Ik wil dat ze het theater uitkomen met het gevoel 'wat vet' maar ook met een besef van wat uitsluiting tot gevolg heeft.'

Fischer vraagt haar acteurs ver te gaan. Daarom creëert ze een lichte sfeer tijdens repetities. 'We maken veel grappen. Ik heb ontdekt dat jongenshumor vaak gaat over seks, balzakken, hangballen en plakballen. Ik val nooit aan. Ik kan niet toneelspelen maar doe zelf graag iets knulligs voor. Kunnen zij het nooit slechter doen. Ze moeten lelijk durven zijn, rebels.'

Buitenbeentje

Bijna alle voorstellingen van Fischer gaan over buitenbeentjes, gevoelige types als Bril. 'Kinderen kunnen zich vaak alleen voelen in wat ze denken en voelen. In het theater ontdekken ze dat ze niet de enige zijn. Want onder alle rumoer houd ik altijd een pleidooi voor verbinding. Ik ben humanist. Mijn werk mag conflictueus zijn, ik geloof dat je met theater mensen sensitief voor elkaar kunt maken. Het echte drama is de eenzaamheid, alleen staan.'

Fischer, opgegroeid in Bergen op Zoom, voelde zich vroeger een buitenbeentje. 'Ik was introvert, een meisje bij wie alles in het hoofd gebeurde.' Thuis waren ze onbekend met kunst en cultuur. Fischer wilde op ballet en vioolles: ondenkbaar. Iedereen voorzag een studie rechten voor dit slimme meisje, maar een gedreven leraar Duits ontdekte haar liefde voor literatuur, poëzie en toneel. 'Hij nam ons mee naar Duits theater. Fantastisch. Ik droomde van verhalen vertellen en een theaterleven.'

Tot verbijstering van haar ouders meldde ze theaterwetenschap te gaan studeren: 'Ik had nog nooit gehoord van een regieopleiding.' Het verbod van haar vader trotseerde ze met een hongerstaking. 'Ik schreef, las, studeerde. Best eenzaam. Tot ik de leukste manier van verhalen vertellen ontdekte, samen, in een repetitielokaal.'

Ze geniet duidelijk van haar elftal. In de repetitiezaal stapt ze, zoals ze dat noemt, het oog van de storm in. 'Daarbinnen creëer ik ruimte zodat iedereen kan excelleren. Natuurlijk kan ik het geiler maken met deze mooie jongens. Ik kan de horror in tien minuten verkopen. Maar ik haat effectbejag. Ik wil een lange, hallucinante ervaring.'

Lord of the Flies door NTjong/Het Nationale Toneel & Veenfabriek. 10/3 (try-out), 11/3 (première), 16 t/m 18/3 in De Nieuwe Regentes, Den Haag. Tournee t/m 21/4.

Meer over