beeldvormers

Hoe ongemakkelijk om in de grote, sprekende ogen te kijken van de vermoorde Sedar, tot leven gewekt in een deepfake video

De rubriek Beeldvormers onderzoekt hoe een foto onze kijk op de werkelijkheid bepaalt. Deze week: opsporingsactie met deepfakevideo.

Arno Haijtema
Een still uit de deepfakevideo met een gesimuleerde Sedar Soares, die als 13-jarige in 2003 werd doodgeschoten. Beeld politie Rotterdam
Een still uit de deepfakevideo met een gesimuleerde Sedar Soares, die als 13-jarige in 2003 werd doodgeschoten.Beeld politie Rotterdam

De communicatieafdeling van het opsporingsteam in Rotterdam spreekt van een ‘wereldprimeur’. In een afgelopen week op sociale media geopenbaarde zogenoemde deepfake video laat de politie de op 13-jarige leeftijd doodgeschoten Sedar Soares met een digitale wederopstanding zélf een oproep doen aan onbekende getuigen of daders om zich te melden. Terwijl de jonge voetballiefhebber op een veld door een erehaag van nabestaanden en bij het onderzoek betrokkenen loopt, bal onder de arm, smeekt buiten beeld de zus van Sedar de kijkers om hulp bij het oplossen van de moord in 2003. Vermoedelijk is de jongen het toevallige slachtoffer geworden van een ripdeal: een conflict tussen schietende drugscriminelen. ‘Weet jij meer? Spreek dan, nu!’, zeggen de zus en haar gestorven broertje simultaan.

De online-aankondiging van de video van ruim een minuut door politie en Justitie heeft iets ongemakkelijks: er is sprake van een video waarin Sedar ‘tot leven is gewekt’. Het ronkende woord ‘wereldprimeur’ suggereert dat het gebruik van deepfake in een opsporingsactie een technologische innovatie van jewelste is, terwijl de toegevoegde waarde van de techniek in het filmpje beperkt is.

Het gezicht en de sprekende grote ogen van het slachtoffer zijn digitaal op die van een op de 13-jarige Sedar gelijkende jongen ‘geplakt’. ‘Sedars’ mond beweegt als hij dat zinnetje uitspreekt en hij knippert met zijn ogen, maar een uitdrukking op zijn gezicht is er nauwelijks. Het aangrijpende van het filmpje – emotionerend is het zéker – zit vooral in de droevige stem van de zus, in die haag van nabestaanden die geen contact kunnen maken, hooguit een tel een troostende hand op Sedars schouder kunnen leggen.

Je kunt alleen maar hopen dat het filmpje het gewenste resultaat heeft en dat getuigen of daders met wroeging het duwtje in de rug krijgen om naar voren te treden. ‘Als we echt impact willen maken, moeten we betrokkenen in het hart raken’, legde politiewoordvoerder Elianne Mastwijk eerder aan de Volkskrant uit. Misschien weerspiegelt die uitspraak wel veel meer het baanbrekende aspect van de opsporingsactie dan de inzet van de deepfake-techniek zelf.

In de documentaire Spreek! Nu! die WNL zondag uitzond over de moordzaak en de totstandkoming van het filmpje is ook het fotoportret te zien dat voor de deepfake video is gebruikt. Een beeltenis die, althans volgens mij, in de context van het drama aangrijpender is dan de digitale nabootsing. Met de juiste regie hadden dezelfde ingrediënten - de stem van de zus, Sedars gezicht, de nabestaanden op een rij, de pianomuziek - het hart van de kijker niet minder beroerd.

De vraag blijft dan ook waarom de politie in haar al negentien jaar durende pogingen de moord op te lossen haar toevlucht heeft genomen tot een tijdrovende techniek die besmette toepassingen kent (bijvoorbeeld als pornogerelateerd chantagemiddel) en bovenal tot het domein van de fictie behoort. De maffiafilm The Irishman is daarvan een voorbeeld, met een door de-aging-technologie verjongde Robert De Niro (78) in de hoofdrol.

De politie benadrukt dat ze dit actiemiddel alleen wilde inzetten als de familie akkoord zou gaan. Die heeft het van harte toegejuicht – wie zou, zich verplaatsend in de gepijnigde nabestaanden, níét hebben ingestemd met dit publiciteitsoffensief? In de documentaire is te zien hoe Sedars moeder zich uit de opnamen moet terugtrekken – ze kan op het voetbalveld de emoties niet aan. Het illustreert hoezeer het ‘tot leven wekken’ van Sedar er bij de nauw betrokkenen in hakt. Of dat een vergelijkbaar effect sorteert bij het grote publiek – en vooral bij die enkelingen die over de moord kunnen getuigen – moet blijken.

Decennialang heeft de politie zich op televisie bij opsporingsberichten (‘De politie vraagt uw aandacht voor het volgende’) neutraal en zakelijk getoond. De inzet van het Sedar-filmpje markeert vooral hoe het bespelen van emoties, het kenmerk van fictie, nu wordt gebruikt als instrument om, naast koel en wetenschappelijk recherchewerk, de oplossing van een misdrijf dichterbij te brengen. Behalve op zijn wakende en oplettende oog rekent de politie ook op empathie van de burger.

Meer over