Film

Hoe klinkt een goede oorlogsscène? Op bezoek in de geluidsstudio van De slag om de Schelde

Hoe maak je het filmgeluid van een massale veldslag zo echt dat het lijkt alsof je er middenin staat? De Volkskrant was bij het geluidsontwerp van ­­De slag om de Schelde en vergat het gekerm van de gewonden niet snel.

Slag om de Schelde, achter de schermen.  Beeld Mark de Blok
Slag om de Schelde, achter de schermen.Beeld Mark de Blok

Niemand zal het doen, vermoedelijk. Maar wie straks in de bioscoop zit voor De slag om de Schelde zou ook zijn ogen ook kunnen sluiten tijdens de 20 minuten durende bestorming van de Sloedam, een van de filmische hoogtepunten van het nieuwe Nederlandse WOII-spektakel. Om de oorlog enkel te hóren. ‘Ik doe dat soms’, zegt geluidsontwerper Herman Pieëte. ‘Dan zit de ervaring alleen in je hoofd en kun je het geluid uitstekend beoordelen.’

Hij tikt een schuifje open op zijn mengpaneel. ‘Hier, dit is de ZB-37.’ Toem-toem, klinkt het door de Amsterdamse geluidsstudio. Toem-toem. Een vernietigende serie doffe machinegeweerschoten met wat galm. ‘Hij zit nu ver weg. Dit is dichterbij.’ Tám-tám, tám-tám.

‘En nu hoor je alléén nog maar de ZB hè’, zegt regisseur Matthijs van Heijningen. Een gemiddelde grote Nederlandse speelfilm kent zo’n 500 tot 600 geluidssporen. ‘Voor De slag om de Schelde zitten we boven de 1.700.’

Die sporen zijn dan weer onderverdeeld in ‘groepen’, die corresponderen met de schuifjes van Pieëte's mengpaneel. ‘Dit zijn bijvoorbeeld enkel de kogels die níks raken.’ Fwieuw-fwieuw, klinkt het metalig, en wioeng-wioeng. Alsof je naar 36 versterkte tandartsboren luistert, die op verschillende snelheden draaien.

Van Heijningen: ‘Maar je hebt ook aparte schuifjes voor de mortieren, voor de kogelinslagen of de impact van kogels op getroffen lichamen, de geluiden van het herladen, het geluid van neerstortend puin, de bewegingen van de rennende soldaten, de voetstappen, de schurende bepakking.’

Pieëte tikt weer tegen een ander schuifje: ‘of de stemmen.’

De studio, net nog een oorlogskakofonie, vult zich plots met enkel gehijg en geschreeuw, uit tientallen kelen. ‘Hehheh. Augh. Get down! Aaaarh. Waaah. No! Huh-huh. Hoeeaaagh. Fire!’

Weer een ander schuifje dient voor het gekerm van de gewonden. Zeker a cappella, en in Dolby Atmos, klinkt dat niet aangenaam. ‘Soms overvalt je hoe tragisch het allemaal was’, erkent Pieëte, ‘als je bezig bent het geluid van een zwaargewond iemand zo echt mogelijk na te bootsen.’

Slag om de Schelde Beeld
Slag om de Schelde

Het is eind november, 2020. De 55-jarige regisseur en zijn 48-jarige geluidsontwerper verblijven nu al wekenlang in het halfduister, de blik beurtelings gericht op een groot filmdoek en de vele lichtjes en knopjes van het mengpaneel. Nog een dag of tien, dan moet ook het geluid van hun speelfilm van 15 miljoen euro op slot. Dan is De slag om de Schelde helemaal af, net op tijd voor de première , die dan al eens is uitgesteld vanwege de eerste griepgolf. Als de Volkskrant een middag aanschuift bij de laatste geluidsmix, peinst Van Heijningen over de van september naar december verschoven premièredatum. ‘Het is geen gezellige Kerstfilm. Willen de mensen dit wel over zich heen krijgen, in deze tijd van het jaar?’

Het zal anders lopen. Precies op de dag van de grote première in Zeeland sluiten de Nederlandse bioscopen weer. Wéér uitgesteld. En dan is het juni eer de levens van de Zeeuwse verzetsvrouw Teuntje, de Nederlandse SS’er Marinus en de Engelse gliderpiloot William elkaar kruisen tijdens die zo cruciale veldslag bij de Scheldemonding. Een gezellige zomerfilm is De slag om de Schelde evenmin, maar Christopher Nolans Dunkirk werd in 2017 eveneens – en met succes – midden in de zomer uitgebracht. Wat Duinkerken kon, moet Walcheren nu ook lukken.

‘Het is een genre’, zegt Pieëte, gevraagd naar hoe een goede oorlogsfilm klinkt. ‘Dus er zijn conventies waarbinnen je soms werkt.’ Een bekend terugkerend element is de piep na een zware klap en dat plots doffe omgevingsgeluid, waardoor het lijkt alsof de kijker even doof is. Terug te horen in bijvoorbeeld Spielbergs Saving Private Ryan. Ook De slag om de Schelde kent zo’n moment. ‘Maar natuurlijk probeer je ook zo veel mogelijk nieuwe ideeën en geluidseffecten in te brengen, die goed werken.’ Van Heijningen: ‘Soms trek je een geluid van objectief naar subjectief, en weer terug. Soms draait het geluid mee met de personages: dan hóór je dat het iets van richting verandert. Dat benadert waarschijnlijk hoe het in het echt was, op die Sloedam. Je kon je nergens verschuilen.’

Pieëte: ‘De psychologische impact is belangrijker dan of het technisch goed klinkt. Het moet klinken alsof je er écht bij bent, er midden in staat. We hebben ons ook verdiept in getuigenverslagen: hoe mensen geluiden in oorlogssituaties ervaren. De geallieerde soldaten waren doodsbang voor het geluid van de MG 42: die Duitse mitrailleur kon je echt in tweeën schieten.’ Hitlers kettingzaag, luidde de bijnaam van dat gevreesde Maschinengewehr 42.

‘Vijftienhonderd kogels per minuut. Soldaten vergeleken het ook wel met ripping sheets, scheurende lakens. Er waren speciale trainingen voor: hoe soldaten moesten omgaan met hun angst voor dat geluid. Ik heb het ook letterlijk gebruikt: het MG 42 geluid dat je net hoorde, is iets versterkt met scheurend papier en scheurende lakens.’

‘Echt?’, zegt Van Heiningen. ‘Wist ik niet eens.’ Pieëte hanteert het schuifje. ‘Schrrrrrrrr-schrrrrrrrrr.’
Tegelijk moet ieder afzonderlijk geluid weer kloppen voor de militaire puristen onder de kijkers. Pieëte: ‘Er is een enorme schare aan mensen die echt álles weten: hoe een Panzerfaust klinkt, of het verschil tussen een Duitse Karabiner of de Canadese Enfield. Maar óók hoe het klinkt als je de patronen laadt van die afzonderlijke wapens.’

Slag om de Schelde Beeld
Slag om de Schelde

Oorlogsgeluid is een voorname niche in de filmindustrie. ‘In Nederland kun je dit soort wapengeluiden niet zomaar opnemen. Ik heb voor een aantal ontbrekende geluiden Charles Maynes benaderd.’ Maynes, die zich ook ooit bezighield met de klanken van Paul Verhoevens Starship Troopers en Clint Eastwoods Letters from Iwo Jima, is een van Hollywoods bekendste geluidsontwerpers. Onder meer de ZB37 (toem-toem) werd door de Amerikaan aangeleverd. ‘Maar we hebben ook heel lang moeten zoeken naar de T34, die Russische tank uit de beginscène. Daar bestaat eigenlijk maar één goeie opname van, dus die hebben we aangeschaft. Zo sprokkel je een heel geluidsarchief bij elkaar. En niet alleen van de wapens, maar óók van de Kübelwagens, de Opel Blitzen of de motoren. Ook die klinken allemaal heel karakteristiek.’

Pieëte deed eerder het geluid van het Nederlandse drama Oorlogswinter. ‘Iedere film heeft weer een eigen sonische signatuur, dat heeft ook met de stijl van de regisseur en de cameraman te maken. Hoe iets eruit ziet, bepaalt in zekere zin ook hoe het moet klinken. Voor Slag om de Schelde moest het wat gruizig en rauw, niet te netjes.’

Heropening van de bioscopen

Zaterdag 5 juni heropenen de bioscopen. Met grote Nederlandse films, zoals De slag om de Schelde (158 zalen) en het eerder al op Amazon Prime Video uitgebrachte De Oost (70 zalen). Ook diverse eerder op het Disney+ kanaal verschenen titels krijgen alsnog een bioscooprelease, zoals bijvoorbeeld Cruella (27 zalen) en de grote Oscarwinnaar Nomadland (53 zalen). Ook veel kort voor de sluiting uitgebrachte films zijn weer te zien, zoals Bon Bini: Judeska in da house (111 zalen) en Kom hier dat ik u kus (46 zalen).

De geluidsinstallatie en afstemming van de desbetreffende bioscoop maakt ook uit: in nogal wat zalen schalt het geluid tegenwoordig erg hard. ‘Dat is best een probleem ja’, zegt Pieëte. ‘Eigenlijk is er een standaard geluidsniveau, als iedereen zich daaraan hield was er geen enkel probleem. Maar wat er gebeurde: vooral grote Amerikaanse producties gingen steeds luider en luider. Dan wilde Transformers 3 weer nét een tandje harder dan Hulk 4, zeg maar. Waarop de bioscopen de films iets zachter gingen zetten en die studio’s de mixen nóg harder gingen aanleveren.’ Van Heijningen: ‘Een soort wapenwedloop.’ Pieëte: ‘De goeie bioscopen gaan daar niet in mee.’ Van Heijningen: ‘Dan moet je voor De slag om de Schelde naar de goeie bioscoop.’