Oog voor detail

Hoe dichterbij je komt, hoe absurder deze collage wordt

Veel van wat wij doen, voelen en vrezen hebben kunstenaars al eeuwen opgemerkt. Wieteke van Zeil verbindt kunstdetails aan de actualiteit. Deze week: soldaten.

Detail uit Zeshonderdzesenzestig van Isabel Ferrand, 2006, collage van papier en hout, 70 x 90 cm. Beeld Museum Gouda
Detail uit Zeshonderdzesenzestig van Isabel Ferrand, 2006, collage van papier en hout, 70 x 90 cm.Beeld Museum Gouda

In de grote collage van Isabel Ferrand duikelen soldaten over elkaar. Van een afstand zie je het niet meteen, maar hoe dichterbij je komt, hoe absurder het wordt. Ze liggen dwars, op hun kop, ze staan manmoedig te kijken naar niks. De vervaarlijk zwaaiende sabels krijgen er iets klunzigs van – als Johnny Depp die met een kop vol drugs niet-bestaande vliegen uit de lucht probeert te meppen, in de film Fear & Loathing in Las Vegas (1998). Het is nogal het tegenovergestelde van wat je in historische schilderijen van veldslagen ziet.

Elke oorlog heeft een vorm. Een eigen esthetiek kun je zeggen, al is dat niet iets waar je bij zult stilstaan op het moment dat je landgenoten in de pan worden gehakt. Oorlog op het moment zelf is acuut, oorlog van een afstand is geschiedenis, of spel. En die hebben allebei een soort van schoonheid. Romeinse strijders, het leger van Napoleon, de Zwitserse Garde, de Mongoolse strijders van Dzjengis Khan. Van veraf, als je geen kant hoeft te kiezen, heeft het iets heroïsch. De zwaarden, pijlen, bajonetten, harnassen en uniformen. Een imponerende schoonheid, bedoeld natuurlijk om ontzag te wekken. Legers zijn mooi zoals grote orkesten mooi zijn, alles hoort bij elkaar en is afgestemd op elkaar, zodat het een machtige eenheid wordt.

Isabel Ferrand, Zeshonderdzesenzestig, 2006, collage van papier en hout, 70 x 90 cm. Beeld Museum Gouda
Isabel Ferrand, Zeshonderdzesenzestig, 2006, collage van papier en hout, 70 x 90 cm.Beeld Museum Gouda

Waarom vinden we het eigenlijk mooi? Daarin speelt kunst een rol; we vinden het mooi omdat we het als iets moois meekrijgen in de beeldcultuur. En mooi gaat onbewust samen met goed. De esthetiek van oorlogvoering bepaalt dus mede dat we er als iets heldhaftigs en speels naar kijken.

Maar oorlog zelf is natuurlijk meestal een smerige chaos. De Portugees-Hollandse Ferrand laat die paradox zien in dit werk; orde en chaos, de bedreiging en het spel, de schoonheid en de ranzigheid. Sta je ervoor, dan krijg je net als bij een grote Where’s Wally?-tekening de neiging poppetjes te zoeken. Van dichtbij zie je ze over elkaar heen buitelen, wat het tot een komisch slagveld maakt – een satire op een oorlog eigenlijk. Spel en ernst komen samen.

Detail uit Where’s Wally. Beeld Martin Handford/Candlewick Press
Detail uit Where’s Wally.Beeld Martin Handford/Candlewick Press

Ik herinner me de avonden dat ik met mijn vader tinnen soldaatjes goot, eerst laten smelten in zo’n soort koffiekannetje op het vuur. Dan gieten, uit het gietblok halen, vijlen, en beschilderen. Een hobby die de vader van Isabel Ferrand ook had, en bij hem nogal uit de hand liep zelfs; hij had een internationaal mini-leger van 50.000 soldaten. Met die erfenis maakt Isabel haar werk, dat ons doet stilstaan bij de rol van oorlog in onze cultuur. Iets typisch mannelijks – soldaten, legers – bewerkt ze met historisch vrouwelijk handwerk als knippen en collage.

Daarmee brengt ze de betekenis van het visuele van oorlog onder onze aandacht. In elke strijd is vorm een middel. De uniformen en de wapens, maar ook de goede foto’s, de schilderijen van veldslagen, de prijswinnende composities en heldere kleuren – onbewust brengen die de boodschap over dat oorlog iets goeds en redelijks is. Ferrand zet lekker alles op z’n kop.

John Singleton Copley, De dood van majoor Peirson (detail), 1783. Beeld Tate Britain
John Singleton Copley, De dood van majoor Peirson (detail), 1783.Beeld Tate Britain

1.Isabel Ferrand, Zeshonderdzesenzestig, 2006, collage van papier en hout, 70 x 90 cm, Museum Gouda. Te zien aldaar in de expo Met Andere Ogen t/m 25 juli.

2.John Singleton Copley, De dood van majoor Peirson (detail), 1783, Tate Britain.

3.Where’s Wally (detail).

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over