Historisch beeld

Een perfecte foto. We zien twaalf militairen in een grijs, landelijk decor. De aandacht gaat meteen naar die ene man....

JOHAN DE VOS

De foto werd ingestuurd door Hein F.M. Boumans. In zijn begeleidende brief schrijft hij over de open, snelle DKW waarmee een hoge piet zich verplaatste en over hoe moeilijk het moet geweest zijn om met die rijlaarzen-met-cavaleristensporen zo'n voertuig te bedienen. En hij verzwijgt de naam van de fotograaf.

'Ergens in de nazomer van het mobilisatiejaar 1939, luttele maanden voor de Duitse overrompeling, maakte mijn latere echtgenote als 14-jarig meisje een fietstocht vanuit haar vakantieadres bij familie in Asten. Als ''nieuwsgierige dondersteen'' werd haar aandacht getroffen door de nerveuze activiteiten van de aldaar gelegerde officieren en manschappen. Wat bleek? Een van de topfiguren van de militaire staf was gearriveerd om de stellingen en kazematten te inspecteren. De hoge piet was namelijk Prins Bernhard himself. Snel maakte ze enkele opnamen met het boxcameraatje dat ze bij zich had waarmee ze later haar verhaal kon bewijzen. Als curiositeit heb ik deze kiekjes nog altijd bewaard.'

Het is waar: de drijfveer voor deze foto was allicht de drang om te tonen wat ze gezien had. Deze foto moest aantonen dat het meisje werkelijk de prins zag, en dan nog van tamelijk dichtbij. Zijn aanwezigheid veranderde het landschap. Het meisje zal op deze plaats altijd aan hem denken. Wat een geluk dat ze een fototoestel bij zich had.

Maar er is meer. Meisjes van 14 zien meer dan we denken. En ze kunnen natuurgetrouw fotograferen. Ten eerste omdat het meisjes zijn, ten tweede omdat ze 14 zijn. Meisjes zijn iets minder verdacht. Ze lijken kwetsbaarder, de soldaten beschouwen hen niet als een gevaar, ze kunnen hun gang gaan. En als ze 14 zijn, zijn ze al iets minder bang. Ze kunnen al wat dichterbij komen, maar gelukkig nog niet te dichtbij. Juist goed voor de foto. Het meisje keek nauwkeurig en ze liep niet. Ze nam haar fototoestel en maakte moedig en zelfverzekerd een reeks foto's. Deze foto getuigt van een frisse argeloosheid. We zien hoe het daar was. Al leefden we toen misschien nog niet, toch ervaren we dit tafereel als zeer herkenbaar. Dit is geen sensatie, dit is écht.

De oorspronkelijke foto is klein (8,4 cm breed en 5,3 cm hoog). In dit beeld is het gezicht van de prins niet veel meer dan een stip (3 mm op 2 mm). Het is minder dan zevenhonderdste van de oppervlakte, en toch zien we het gezicht groot. We zien dat er een zweem ligt op die plaats. Uitgerekend daar is het beeld plekkerig, misschien heeft het te maken met enige onzuiverheid op de film. Het heeft in elk geval ook te maken met overstraling. Het hoofd van de prins bevindt zich voor de heldere achtergrond, in tegenlicht dus, en het goedkope objectief kan het verstrooide licht op die plek niet goed scheiden. Het kan ons niet deren, we zien wat we moeten zien en deze technische onvolkomenheid maakt de foto nog geloofwaardiger.

Typisch voor het leger, typisch ook voor deze foto, is de hiërarchie. De ene soldaat is de andere niet. We zien een soldaat met een wit koord rond zijn arm en een soldaat met verschillende tassen op zijn rug, we zien drie sterren op een kraag en verschillende hoofddeksels en revolvers. Maar de prins heeft het hoogste hoofddeksel.

Deze foto is niet zomaar een kiekje. We lezen oorlog op de gezichten. Het zal erger zijn dan men dacht. Dat weten we nu. Het meisje van 14 heeft zonder het te weten een historische foto gemaakt, een simpele foto die echter zeer geloofwaardig is, een stille foto die - toch al - het geweld in zich draagt, het beeld der machteloosheid.

Deze foto verdient een plaats in het patrimonium van de belangrijke foto's. Het land is vlak, links in beeld staat een jonge boom en uiterst rechts zien we ook nog een stuk van een fiets. Dit is Nederland zoals het nooit meer zal zijn.

Johan de Vos

Dit is de vierde aflevering van een rubriek. Foto's voor De allermooiste foto van de wereld kunnen worden gericht aan de Volkskrant, Dag in Dag uit, postbus 1002, 1000 BA Amsterdam.

Meer over