Boekrecensie

Historicus David Hendy blikt terug op 100 jaar BBC in een zeer lezenswaardig jubileumboek ★★★★☆

De BBC is een eeuw oud. Historicus David Hendy laat zien hoe de Britse publieke omroep uitgroeide tot boegbeeld en pispaal van het Verenigd Koninkrijk.

Hans Wansink
null Beeld Olivier Heiligers
Beeld Olivier Heiligers

Op de avond van vrijdag 18 april 1930 konden de Britse luisteraars genieten van een live-uitvoering van de opera Parsifal van Richard Wagner. Om kwart voor negen was er een kwartier pauze ingelast voor het avondnieuws. Toen het zover was, verklaarde de omroeper van de BBC doodleuk dat er geen nieuws was. De tijd werd vanuit de studio opgevuld met pianomuziek.

Historicus David Hendy, auteur van The BBC – A People’s History, een zeer lezenswaardig jubileumboek ter gelegenheid van 100 jaar British Broadcasting Corporation, ging toch even na of er echt niets te melden viel. De kranten waren op die Goede Vrijdag weliswaar niet verschenen, maar dat betekende niet dat de wereld tot stilstand was gekomen.

Bij twee grote branden in Glasgow raakten acht brandweerlieden gewond en werden vele gezinnen getroffen. In Bradford staakten zesduizend textielwerkers en in Wales werden duizenden mijnwerkers ontslagen. In Karachi opende de politie het vuur op demonstranten tegen het Britse koloniale bewind.

Nauwelijks eigen verslaggeving

Hendy geeft de BBC zelf niet de schuld van het negeren van deze toch nieuwswaardige gebeurtenissen. Directeur-generaal John Reith wilde niets liever dan de luisteraars uit de eerste hand informeren over wat er in de wereld aan de hand was. Verslaggeving door eigen journalisten werd door de autoriteiten evenwel niet op prijs gesteld – en de kranten hadden al helemaal geen behoefte aan concurrentie. Meer dan het voorlezen van een bulletin van persbureau Reuters zat er in de beginjaren niet in.

En hoewel de BBC als publieke omroep formeel onafhankelijk was, weerstond de Britse regering de verleiding niet om in te grijpen als het echt spannend werd. Zo haalde Reith bakzeil toen in 1926 miljoenen arbeiders het werk hadden neergelegd na een oproep van vakcentrale TUC.

Aanleiding voor de algemene werkstaking waren opeenvolgende loonsverlagingen in de Britse mijnen. Reith weigerde minister van Financiën Winston Churchill, de havik in de Conservatieve regering, voor de microfoon van de BBC te laten fulmineren tegen de stakers en de vakbonden. Maar op straffe van intrekking van de zendmachtiging moest Reith wel minister-president Stanley Baldwin laten verklaren dat TUC bezig was het land uit te hongeren en de staking onmiddellijk moest afblazen. De leider van Labour, Ramsay MacDonald, wilde zendtijd voor een reactie, maar kreeg die niet. Zelfs de aartsbisschop van Canterbury kreeg niet de gelegenheid een vredestichtend woord tot de natie te richten.

Het zou niet de laatste aanvaring tussen regering en omroep zijn. Zo verhinderde Margaret Thatcher veertig jaar geleden de ‘British Bastard Corporation’ om behoorlijk verslag te doen van de gevechtshandelingen op de Falkland-eilanden. De huidige premier Boris Johnson dreigt de ‘Brexit-Bashing Corporation’ met afschaffing van het kijk- en luistergeld, de voornaamste bron van inkomsten.

Commerciële concurrentie

Nieuws is voor de BBC dus altijd een heikel punt gebleven. De programmamakers legden zich daarom toe op volksverheffing en beschaafd amusement. Door de week doorgaans tot tevredenheid van miljoenen luisteraars en vanaf eind jaren dertig ook van de eerste televisiekijkers. Maar op zondag was er weinig meer te beleven dan bijbellezing en cantates van Bach. Vanaf 1933 was er evenwel een aantrekkelijk alternatief: dansmuziek op Radio Luxemburg, tussen de reclamespots voor Colgate-tandpasta door. Twee op de drie luistergeldbetalers draaiden op zondag de BBC weg voor de commerciële concurrentie vanaf het Europese vasteland.

Nog pijnlijker was de populariteit van de Engelstalige uitzendingen van de nazi’s met swingende muziek, aan het begin van de oorlog. De BBC sloeg uiteindelijk terug met het beroemde programma voor de strijdkrachten, een combinatie van betrouwbaar nieuws, verstrooiing en lichte muziek.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog beleefde de BBC haar grote doorbraak. In 1944 zond ze programma’s uit in 46 talen – voor tientallen miljoenen luisteraars in alle hoeken van de wereld. Door middel van gecodeerde boodschappen initieerde de omroep alleen al op D-Day (6 juni 1944) meer dan duizend sabotageacties op spoorlijnen.

Kritiek

Hendy wijdt een kritisch hoofdstuk aan het falen van de BBC bij het helpen inburgeren van grote groepen migranten uit het Caribische gebied, India en Pakistan als gevolg van de dekolonisatie. Nog in 1975 weigerde de Caribische gemeenschap in Manchester medewerking aan een BBC-programma, omdat men van mening was dat de omroep totaal niet in staat was recht te doen aan de levens, problemen en aspiraties van etnische minderheden. Ondanks herhaalde protesten door de jaren heen duurde het nog tot 1978 voordat de BBC een einde maakte aan de racistische Black and White Minstrel Show.

Opgejaagd door de commerciële uitdager ITV, die flink scoorde met I Love Lucy en Ready Steady Go!, wist een nieuwe generatie programmamakers aan te haken bij de swinging sixties met de satire van That Was The Week That Was en met Top of the Pops. Later kwamen er krakers als Top Gear, Eastenders en Strictly Come Dancing. Intussen kon op BBC 2, zonder druk van kijkcijfers, de volksverheffing in een nieuw jasje gestoken worden met historische dramaseries als The Forsyte Saga en de natuurprogramma’s van David Attenborough. Als exportproduct leveren dit soort hoogstaande series een bron van extra inkomsten op.

David Hendy typeert de BBC zoals wij haar nu kennen als een nationaal instituut en tegelijk de favoriete pispaal voor kijkers, politici en concurrenten. Toonaangevend, innovatief (met een topwebsite en een puike streamingdienst), maar ook zelfgenoegzaam en niet snel geneigd fouten te erkennen. Het debat over de toekomst van de 100-jarige is dan ook in alle hevigheid losgebarsten. Tijdens de pandemie zochten de Britten massaal hun toevlucht tot Netflix en sociale media. Maar dat ging – anders dan velen dachten – niet ten koste van de BBC; het percentage Britten dat de publieke omroep wist te vinden steeg in 2020 van 91 naar 94. In de rest van de wereld nadert het aantal kijkers en luisteraars inmiddels de 500 miljoen.

David Hendy: The BBC – A People’s History. Profile Books; 656 pagina’s; ca. € 30.

null Beeld Profile Books
Beeld Profile Books
Meer over