oog voor detail

Hier hangt een zwemmer voor eeuwig dat lekkere duikelgevoel uit te stralen

Veel van wat wij doen, voelen en vrezen, hebben kunstenaars al eeuwen opgemerkt. Wieteke van Zeil verbindt kunstdetails aan de actualiteit. Deze week: salto.

Pyke Koch, detail uit Het Dorpszwembad I, 1953, olieverf op doek, 37,5 x 59,5 cm, Museum MORE Gorssel. Beeld collectie Museum MORE
Pyke Koch, detail uit Het Dorpszwembad I, 1953, olieverf op doek, 37,5 x 59,5 cm, Museum MORE Gorssel.Beeld collectie Museum MORE

We hebben weer een zomer voor ons vol topsporters die trucs uithalen die geen mens voor mogelijk houdt. Ik geniet van schijnbewegingen van voetballers die ter plekke verzonnen lijken, verheug me op de sprezzatura van mannen met gestrekte armen in de ringen, van onze Candy Jacobs en de 16-jarige Keet Oldenbeuving op hun skateboards in Tokio, en op alles van turnster Simone Biles. Een sportzomer is een zomer van kijkplezier, met mensen als kunstwerken. De beste van hen geven je ook nog eens het gevoel alles met de grootst mogelijke moeiteloosheid te doen – daar zit de betovering. Dat het vóélt als makkelijk, als dat-zou-ik-ook-kunnen, heus. Het kijken is een beetje vereenzelvigen. En ergens vanbinnen verbinden we hun kracht aan iets groters: iets goeds in de mens.

Maar wij hebben onze eigen sprezzatura. Ons momentje van vliegen, loslaten, spelen. Je even gewichtloos voelen met een salto of een bommetje. Een elegante duik of een zo raar mogelijke sprong. Heel even vrij in de lucht, jezelf voelen veranderen. Bij ons in de buurt springen we als het warm wordt in de rivier, vlak achter het huis. Het buitenbad heeft ook iets magisch, en de zee tot je beschikking hebben moet helemaal een droom zijn – ik zou graag twee levens hebben, een in de stad en een aan zee.

Pyke Koch, Het Dorpszwembad I, 1953, olieverf op doek, 37,5 x 59,5 cm, Museum MORE Gorssel. Beeld collectie Museum MORE
Pyke Koch, Het Dorpszwembad I, 1953, olieverf op doek, 37,5 x 59,5 cm, Museum MORE Gorssel.Beeld collectie Museum MORE

De salto is een soort symbool voor een verandering in je hoofd. De overgang van moeten naar willen, van binnen naar buiten, van controle naar kijken-wat-er-gebeurt-als. Je zou denken dat zoiets vaak is verbeeld in de kunst, maar nee: de salto vind je er zelden. Hij is natuurlijk ook moeilijk vast te leggen. Gelukkig deed Pyke Koch het wel, in zijn Dorpszwembad I (en later ook Dorpszwembad II). Hij liet het bad achter de schutting, er piept nog iets wat lijkt op een zwempak omhoog, een tweede zwemmer misschien. Rechts tegen de blauwe lucht zien we onze zwemmer tollen in de lucht, handjes om de knieën, het gezicht door de beweging nauwelijks te zien. Voor eeuwig hangt hij daar boven het landschap het lekkere gevoel uit te stralen dat wij heel soms een seconde hebben als we springen. Het duikelgevoel.

Dat gevoel zit wel in andere kunst trouwens, op een iets andere manier. Als je bijvoorbeeld op de putti, cherubijntjes en engelen let in oude schilderijen, kun je het tegenkomen; de perfecte gewichtloosheid. Spelen en duikelen. Beeldhouwer Hans Arp gaf het gevoel een vrije vorm met een bronzen beeld en hoe langer je kijkt, hoe wonderlijker het is dat dat klonkige metaal je zo’n zwevend gevoel kan geven.

Hans Arp, Salto, 1942, Albright-Knox Art Gallery, Buffalo, NY Beeld Albright-Knox Art Gallery
Hans Arp, Salto, 1942, Albright-Knox Art Gallery, Buffalo, NYBeeld Albright-Knox Art Gallery

Maar het is de gewoonheid van Pyke die mijn hart neemt. Dit is een beeld uit óns leven. Zijn inspiratie was een zwembad dat nu niet meer bestaat aan de weg van Utrecht naar het dorp Jutphaas – Hollandser krijg je het niet. Hij zet ons als kijker langs de kant, wat je nog meer doet verlangen daar te zijn. Dat ene moment dat de vrijheid het van je overneemt, waarover Willem Jan Otten dichtte: Een salto telt zolang de plank nog trilt,/ zolang het meisje op de rand van het bassin/ me ziet, hoe ik mijn haren schud.

Wat doen we hier, laten we gaan en springen, duikelen en draaien tot we los zijn en vrij. En dan nog eens.

Louis Félix de la rue, Drie cupido’s maken een duikeling, 18de eeuw, Metropolitan Museum of Art NY. Beeld Metropolitan Museum of Art
Louis Félix de la rue, Drie cupido’s maken een duikeling, 18de eeuw, Metropolitan Museum of Art NY.Beeld Metropolitan Museum of Art

Pyke Koch, Het Dorpszwembad I, 1953, olieverf op doek, 37,5 x 59,5 cm, Museum MORE Gorssel.

Hans Arp, Salto, 1942, Albright-Knox Art Gallery, Buffalo, NY

Louis Félix de la rue, Drie cupido’s maken een duikeling, 18de eeuw, Metropolitan Museum of Art NY.

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over