RecensieOn Earth. Imaging, Technology and the Natural World

Het werk van Jonathas de Andrade schudt je wakker in Foam ★★★☆☆

O peixe lijkt een film te worden over exotische ‘natuurmensen’, maar de kijker wordt voor het lapje gehouden. 

Uit O peixe van Jonathas de AndradeBeeld Jonathas de Andrade/ Foam

Wie On Earth bezoekt, nu te zien in fotografiemuseum Foam in Amsterdam, doet er goed aan O peixe van de Braziliaanse kunstenaar Jonathas de Andrade te bekijken. De film duurt een kleine 40 minuten en is het hoogtepunt van de tentoonstelling. Hij is te zien in een van de laatste zaaltjes en dat is goed. Het werk is een toetje en een optater tegelijk, dat laatste zeer welkom na een presentatie van fotoprojecten en films over de verstoorde relatie tussen mens en aardbol, die net te vaak op afstand blijven om indruk te maken of om überhaupt binnen te komen.

Uitgangspunt van de groepsexpositie is de rol van fotografie in onze verhouding tot de natuur, die in de 19de eeuw significant veranderde dankzij nieuwe technologische ontwikkelingen. Vanaf haar ontstaan deed de fotografie verslag van de menselijke landschapsbeleving, haalde ze de natuur dichterbij. Paradoxaal genoeg maakte ze, met haar toenemende digitale aanwezigheid, ook deel uit van de verwijdering tussen mens en natuur. Je kunt tegenwoordig ‘foto’s’ maken van landschappen die je nooit in levenden lijve hebt bezocht, gewoon vanachter de computer. Foam stelt zich met On Earth de vraag: ‘Kan de fotografie ook een katalysator zijn voor alternatieve manieren om met onze omgeving om te gaan?’

Kan de camera daarop van invloed zijn, kan hij die alternatieve manieren versnellen, kan hij misschien zelfs wel worden gebruikt als activistisch middel? Antwoord: ja, dat kan. Denk maar aan de beroemde foto die astronaut William Anders in 1968 vanuit de Apollo-8 maakte van de aardbol, zwevend in het zwart, een beeld dat wereldwijd een aanjager was van meer milieubewustzijn. Zouden de projecten in On Earth ook zo’n aanwakkerende werking kunnen hebben?

Antwoord: mwah. Dat komt vooral doordat de makers het zichzelf vaak te moeilijk maken. Vanachter die computers bedenken ze grote concepten, waardoor de kunst zelf niet zelden verzandt in uiterst beredeneerde projecten die niet direct aanzetten tot betrokkenheid.

De een trekt met een zelfgemaakte camera de Zwitserse Alpen in om daar fotogrammen te maken van smeltend gletsjerijs op stukken geotextiel – stof die is ontworpen om het ijs koel te houden – om het wankele evenwicht tussen natuur en technologie aan te tonen. Een ander bouwt installaties van foto’s van botanische tuinen en goedkope prefab-materialen, om te kunnen beweren dat de ongerepte natuur al lang niet meer bestaat. Weer een ander experimenteert met steeds vager wordende fotogravures, kwetsbare afdrukken van een zware poolexpeditie. Hoe mooi bedacht ook, geen van die projecten is echt prikkelend.

Er zijn altijd uitzonderingen (zie ook boven). Melanie Bonajo interviewde kinderen over dieren en bijvoorbeeld de vraag of dieren recht hebben op privacy. Dat leverde behalve een goed gemonteerde film ook nieuwe (zorgwekkende, hoopgevende, hilarische) inzichten op over hoe een jongere generatie zich verhoudt tot de ‘wilde’ natuur, waarvan ze het grootste deel slechts via hun computerschermen tot zich nemen. Ook de film van Maya Watanabe, een langzame enscenering van een verwoestende tsunami met ruimte voor zowel wetenschappelijke feiten als oeroude Japanse mythevorming, maakt indruk.

Uit de film Progress vs Sunsets, Re-formulating the Nature (2017) van Melanie BonajoBeeld Melanie Bonajo & AKINCI

Maar de meeste indruk maakt Jonathas de Andrade. O Peixe lijkt op het eerste gezicht een trage documentaire over inheemse vissers in een ongerepte jungle, zo’n film waar je westerse, stedelijke hart sneller van gaat kloppen, want kijk ’es hoe oer het daar is, en hoe dankbaar die mensen zijn voor hun voedsel. Maar langzaam (en De Andrade heeft écht geen haast) bekruipt je het gevoel dat je voor het lapje wordt gehouden. De kunstenaar zoomt uitgebreid in op de halfblote lijven van de vissers en het voelt alsof je zit te kijken naar afbeeldingen van exotische ‘natuurmensen’. Hier klopt iets niet. En dat komt dus wél binnen.

On Earth. Imaging, Technology and the Natural World

★★★☆☆

 T/m 02/09 in Foam, Amsterdam.

Aangelegde wildernis

Voor steeds meer mensen is wildernis een abstractie. Volgens recent onderzoek brengt de gemiddelde Amerikaan 93 procent van zijn leven binnen door (waarvan 6 procent in de auto). Voor zijn serie Human Nature ging fotograaf Lucas Foglia op zoek naar plekken wel voldoen aan de innerlijke behoefte aan het beleven van de natuur, maar die ook in hoge mate kunstmatig zijn, of in elk geval door de mens worden gecontroleerd en gepresenteerd als het summum van wilde natuur. Het ecovriendelijke hotel Parkroyal on Pickering in Singapore bestaat voor een groot deel uit aangelegde wildernis, midden in de drukke stad.

Meer over