Het verwende kind in ons

De Amerikaanse politicoloog Benjamin Barber verwierf wereldfaam met zijn Jihad vs McWorld. In het vervolg daarop stelt hij de infantilisering van de consument aan de kaak....

Evert Nieuwenhuis

‘Een nieuwe menselijke soort van eeuwige adolescenten’ is opgestaan, schrijft Benjamin Barber. Deze Nieuwe Mens geeft zich over aan ‘hyperconsumentisme’ en ‘consumentenslavernij’. Hij wordt bezield door een ‘infantiel ethos’ dat volwassenen tot verwende kinderen reduceert en kinderen tot volwaardige consumenten bombardeert. De gevolgen zijn niet te overzien en bijna niet te overschatten: het publieke domein wordt gekolonialiseerd door de commercie, en lusteloze consumenten nemen de plaats in van betrokken burgers. Niets minder dan onze beschaving, kapitalisme en democratie staan op het spel.

Grote, sombere woorden van de Amerikaanse politicoloog Benjamin Barber. Eerder verwierf hij wereldfaam met Jihad vs McWorld (1995) waarin hij een botsing voorspelde tussen ongebreidelde globalisering (McWorld) en fundamentalistische jihadstrijders. Consumed is naar zijn eigen zeggen het vervolg op Jihad vs McWorld, dat na de 11 september 2001 herdruk na herdruk beleefde.

Voorbeelden van het ‘infantiele ethos’ – dat, zoals gezegd, volwassenen als kinderen bestempelt en kinderen als volwaardige consumenten – ziet Barber overal: ‘de luchthavenpolitie die lolly’s uitdeelt om getergde passagiers bij controlepunten te sussen, nieuwsredacties bij de televisie die worden overgedaan aan de amusementsstaf (...), filialen van fastfoodketens die de wereld omgorden teneinde (onder andere) de afkeer van rusteloze kinderen voor het op volwassen wijze zittend nuttigen van een maaltijd uit te buiten (...) en zakenlieden die met honkbalpet, spijkerbroek en met het overhemd uit de broek de bestudeerde slordigheid van hun onvolwassen kinderen proberen te imiteren’.

De bron van de infantilisering is het mondiale kapitalisme. De welvaart in de wereld is ongelijk verdeeld: de overgrote meerderheid van de wereldbevolking is te arm om er iets aan te kunnen verdienen. Barber: ‘Met zijn overproductie moet de kapitalistische markt wel groeien, want anders gaat hij ten gronde. Als de armen niet rijk genoeg gemaakt kunnen worden om consument te worden, dan zullen de volwassenen in de eerste wereld, die op dit moment goed zijn voor zestig procent van de mondiale consumptie en die een enorm besteedbaar inkomen maar weinig behoeften hebben, verlokt moeten worden om te gaan shoppen. Als ze overgehaald kunnen worden om kinderlijk te blijven en onbezonnen in hun voorkeuren, zal dat ertoe bijdragen dat ze kopers worden van de door de mondiale markt geleverde goederen, die bestemd zijn voor een lusteloze en welvarende jeugd.’

Dit is een ramkoers voor het kapitalisme, meent Barber, omdat het niet meer voorziet in ‘echte behoeften van echte mensen’. Het bijt zichzelf in de staart, en moet het ‘infantiele ethos’ weer inruilen voor Max Webers befaamde ‘protestantse ethos’.

Maar ook de westerse democratie en beschaving worden bedreigd. Wij burgers zijn de wereld als een winkelcentrum gaan zien, en we willen direct krijgen wat we wensen. We zijn gewend te kiezen uit een menu, en vergeten dat wij het menu zélf moeten bepalen. We leven in een ‘schizofrene maatschappij’ waarin de belangen van ons als burgers (zoals een schoon milieu) botsen met onze consumptiewensen (zoals goedkope vliegvakanties). ‘Nu het consumentisme ieder hoekje en gaatje van de samenleving infiltreert en conditioneert, wordt ons leven in toenemende mate ondergeschikt gemaakt aan de markt.’ Alleen wij, betrokken en rechtschapen burgers, kunnen het tij keren. Zo niet, dan krijgen ‘gewelddadige, jihadistische, anti-moderne vormen van verzet’ de vrije hand en is het wachten op de eerste ‘jihadistische martelaar’ die een winkelcentrum opblaast.

Consumed is een draak van een boek. De belangrijkste boodschap van Barber – kapitalisme infantiliseert consumenten en burgers, en bedreigt daarmee beschaving en democratie – is op zich interessant, maar even oud als het kapitalisme zelf. Barber maakt ook verschillende denkfouten, zoals zijn uitgangspunt dat het kapitalisme arme mensen niet rijk genoeg kan maken om consument te worden. Kennelijk is een van de grootste revoluties van de afgelopen 25 jaar Barber ontgaan, namelijk de uitbreiding van het kapitalisme naar landen als India en China, waar ruim 40 procent van de wereldbevolking woont. Alleen al in China ontstegen daardoor zo’n vierhonderd miljoen mensen de armoedegrens – niet in de laatste plaats door het bevredigen van onze abjecte, ‘onechte’ behoeften als een nieuwe iPod of hippe sneakers.

En dan die hemeltergende schrijfstijl. Herhaaldelijk bekruipt de lezer het gevoel dat hij zich met een machete een weg moet banen door een oerwoud van opgezwollen zinnen en hyperbolen. Barber overschreeuwt zichzelf in bijna elke alinea. Alsof hij voor een stelletje infantielen schrijft. Evert Nieuwenhuis

Meer over