Oog voor detail

Het speldje van dit adellijke meisje oogt als een rekwisiet dat per ongeluk in beeld komt

Veel van wat wij doen, voelen en vrezen, houdt kunstenaars al eeuwen bezig. Wieteke van Zeil verbindt kunstdetails aan de actualiteit. Deze week: speldje.

Petrus Christus, Portret van een jonge vrouw, 1465-70, olieverf op paneel, 29 x 22,5 cm Beeld Gemäldegalerie Berlijn
Petrus Christus, Portret van een jonge vrouw, 1465-70, olieverf op paneel, 29 x 22,5 cmBeeld Gemäldegalerie Berlijn

Een klein meissie met een totaal onverwachte impact: toen ik gevangen werd door de blik van de jonge vrouw die kunstenaar Petrus Christus rond 1465 schilderde, kwam ik niet makkelijk meer weg. Ze schreeuwt niet, ze eist niks op, ze neemt gewoon haar ruimte in en haar blik is magnetisch; een beetje hautain, net niet achterdochtig, onmiskenbaar adellijk (of ze nou van adel is of niet), je kent meteen je plek. Iets in me wil zich verexcuseren: is het oké dat ik naar je kijk? Stoor ik? Ze heeft ook niet de bekendheid van andere geschilderde vrouwen, maar dat heeft met pr te maken (Mona Lisa had gewoon mazzel). In het echt is ze ook nog eens klein: 29 bij 22 centimeter, dat heeft ze met Mona Lisa gemeen: schrik dus niet van het formaat als je deze jonge vrouw gaat ­bekijken. Ze hangt nu even in het Rijksmuseum, dus het kan.

Maar zelfs de kleinste kunstwerken kunnen je zo verrassen dat je hardop in de lach schiet. Omdat een detail je even op een ander spoor zet, bijvoorbeeld. Dat gebeurde mij toen ik haar zag in Berlijn, een paar jaar terug. En het gebeurde pas toen ik al bijna wilde doorlopen.

Ze is rijk gekleed, met geschoren voorhoofd (dat was chic toen), nauwelijks wenkbrauwen, een machtige zwarte hoed met sjaal om haar kin, parels om haar nek en ogen als Cleopatra. Dwars door die gebarsten verflaag heen komt een bijna hypnotiserend koppie, waardoor je de rest gewoon niet gauw ziet. Er is ook niet veel ‘rest’; een donkere achtergrond met houten lambrisering, een blauwe mantel met bont, die rest is slechts een lijstje om haar gezicht.

Petrus Christus, Portret van een jonge vrouw, 1465-70, olieverf op paneel, 29 x 22,5 cm Beeld Gemäldegalerie Berlijn
Petrus Christus, Portret van een jonge vrouw, 1465-70, olieverf op paneel, 29 x 22,5 cmBeeld Gemäldegalerie Berlijn

Vaak als je een detail opmerkt, zie je er daarna meer. Zo werkte dat toen ik dit speldje zag. Een té gewoon speldje. Zo een waar het eerste het beste meisje dat je bij de tramhalte ziet haar hoofddoek mee vastzet. Een speldje zonder status, zonder uitstraling. Gewoon een pinnetje dat z’n werk doet. Wat moet zo’n functioneel ding in zo’n zorgvuldig portret als dit, waar alles ademt dat dit een hoffelijk kind is, misschien huwbaar, en elk detail haar rijkdom bevestigt?

Het voelt alsof er per ongeluk een rekwisiet zichtbaar is in een filmscène – een hulpstukje. Nog leuker eraan vind ik dat je (ik in elk geval) pas ná het zien van het speldje doorhebt dat ze ook een sluier draagt. Die hele sluier had ik nooit gezien. Maar dat speldje zit er niet voor niets natuurlijk; het houdt iets op z’n plek. Die sjaal is vrijwel doorzichtig, je ziet ’m eigenlijk alleen aan de randen, bijvoorbeeld net boven de ketting bij haar halslijn. Het is het speldje dat z’n bestaan weggeeft.

Gewone speldjes zie je in de portretten van die tijd wel meer, het is altijd leuk ze te spotten op de hoofddoeken van de vrouwen van Rogier van der Weyden, Jan van Eyck of Robert Campin. De Vlaamse schilders maakten er een sport van de kleinste details aandacht te geven. Maar deze is meer out of place dan de andere, en verraadt nog iets dat ik anders had gemist. Daarom had ze me, daar in Berlijn.

Petrus Christus, Portret van een jonge vrouw, 1465-’70, olieverf op paneel, 29 x 22,5 cm, Gemäldegalerie, Berlijn. Te zien t/m 16 januari in de tentoonstelling Vergeet me niet in het Rijksmuseum Amsterdam.

Rogier van der Weyden, Portret van een vrouw (detail), c.1435 Beeld Gemäldegalerie Berlijn
Rogier van der Weyden, Portret van een vrouw (detail), c.1435Beeld Gemäldegalerie Berlijn
Robert Campin, Portret van een vrouw (detail), 1435 Beeld National Gallery Londen
Robert Campin, Portret van een vrouw (detail), 1435Beeld National Gallery Londen

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over