beeldvormers

Het schouwspel op de grens tussen Polen en Belarus doet denken aan panorama’s uit de 19de eeuw

Arno Haijtema
Poolse grensbewakers staan bij een hek op de grens met Belarus, waar migranten proberen het land binnen te komen. Beeld Reuters
Poolse grensbewakers staan bij een hek op de grens met Belarus, waar migranten proberen het land binnen te komen.Beeld Reuters

De nachtelijke onheilsfoto van de grens tussen Polen en Belarus toont rook, de hemel doorsnijdende schijnwerpers, kronkelend scheermesjesprikkeldraad, soldaten en veel duisternis. Als je hem flink uitvergroot, zie je rechts aan gene zijde van het grenshek een paar schimmen van vermoedelijk uit het Midden-Oosten afkomstige migranten, die speelbal zijn geworden in het macabere stratego dat de twee landen desnoods tot voorbij hun bevriezingsdood uitvechten. Links op de voorgrond zijn flesjes water te zien, en een doos met vermoedelijk proviand. Polen zorgt goed voor de soldaten die zijn grens bewaken.

De foto roept sterke associaties op met de panoramaschilderijen die vooral in de 19de eeuw mateloze populariteit genoten. Duizenden en duizenden bezoekers trokken de enorme schilderijen die de toeschouwer, gecentreerd in de cirkel die het doek vormde, een perfecte illusie in 3D voorschotelden van de in olieverf weergegeven landschappen. Panorama’s waren, zeker toen de fotografie nog in de kinderschoenen stond, de beste benadering van wat we tegenwoordig virtual reality noemen. Grote, rijk geornamenteerde paleizen werden opgetrokken om slechts één doek te kunnen ophangen.

Panorama Mesdag

Wie de glorie van zo’n schildering wil ondergaan, kan naar Den Haag, naar het fameuze Panorama Mesdag. Dat doek uit 1881 toont een zicht op het vissersdorp Scheveningen, een vredig beeld met bootjes op het strand en volk eromheen. Mesdag verkoos de Seinpostduin als standpunt, in zijn rug prikten aan de horizon de kerktorens van ’s-Gravenhage in de hemel. Het doek, 120 meter in omtrek en 14 meter hoog, is uitzonderlijk in zijn doordeweekse vredigheid: de meeste panorama’s, en zeker de beroemde die de tand des tijds en tijdloze vernielzucht hebben doorstaan, behandelen grote, glorieuze veldslagen.

De Slag bij Gettysburg (1863) in de Amerikaanse Burgeroorlog, de Slag bij Waterloo (1815) die de ondergang van Napoleon betekende, de Slag bij Sebastopol (1855) in de Krimoorlog: ze zijn in al hun overweldigend wapengekletter artistiek en panoramisch gedocumenteerd, en de patriot die – bijna – aan den lijve wilde ervaren hoe het was om de vijand in de pan te hakken, betaalde het entreegeld grif. Dat de patriottistische bezoeker tot de overwinnaars behoorde, sprak vanzelf: welke onderneming die geld wilde verdienen met haar panorama, zou het in haar hoofd halen – in de eeuw waarin nationalistische koorts hoog opliep – om aan een verloren slag ook maar één penseelstreek te verspillen?

Het verdienmodel van panorama’s in de 19de eeuw bleek wankel. Na verloop van jaren ging het nieuwe ervanaf, en ervoer de bezoeker niet meer de sensatie die hem eerder nog zo had vervoerd. Panorama-exploitanten gingen failliet, de schilderijen raakten in verval of vielen in woelige tijden ten prooi aan de vlammen.

Militaire onverzettelijkheid

Zou de foto van de grens tussen Belarus en Polen, los van pixeltechnische beperkingen, kans maken om te worden geschaard in het rijtje roemruchte panorama’s die nog steeds aantrekkingskracht hebben? Aan belangrijke voorwaarden wordt voldaan. Zoals op de meeste geschilderde veldslagen het menselijk leed slechts een voetnoot is bij de heroïek, zo toont de foto vooral militaire onverzettelijkheid en hedendaagse helden. De stank, het gekerm, de rondslingerende ledematen van het 19de-eeuwse slagveld blijven de bezoeker op zijn dagje uit bespaard. Zoals we de snijwonden, de onderkoeling, vervuiling en wanhoop van de tussen twee legers ingeklemde migranten niet tot ons hoeven te nemen.

Zoals de vroegere panoramaschilder zijn talent vanzelfsprekend ten dienste stelde van het geliefde vaderland, zo doet deze fotograaf dat ook: het grensbeeld is gemaakt in opdracht van het Poolse ministerie van Defensie. (Overigens laten de Belarussische grenstroepen zich evenmin onbetuigd: die stelden deze week de persbureaus niet-museale foto’s ter beschikking van gewonde, bloedende migranten, overduidelijk met het doel de brute Poolse vijand in een kwaad daglicht te stellen.)

Alleen als het geopolitieke spel over de ruggen van de migranten wordt beslist in het voordeel van Polen, voorzie ik kansen voor de foto als eigentijds panorama, want ook nu geldt: het schouwspel moet wél vanuit overwinnaarsperspectief zijn gemaakt. Rest nog de vraag waar de Europeanen het schouwspel kunnen gaan aanschouwen: Warschau of Brussel?

Meer over