Oog voor detail

Het schilderij was een slinger voor mijn hersenen. De vragen kwamen vanzelf

Veel van wat ons bezighoudt, is al eeuwenlang voer voor kunstenaars. Wieteke van Zeil verbindt hun werk aan de actualiteit. Deze week: Vermeer?

Onbekende schilder, Stilleven met een vis op een schotel, 17de eeuw, olieverf op doek, 50 x 66,5 cm, Museum de Fundatie locatie: kasteel Nijenhuis, Wijhe. Beeld Museum de Fundatie
Onbekende schilder, Stilleven met een vis op een schotel, 17de eeuw, olieverf op doek, 50 x 66,5 cm, Museum de Fundatie locatie: kasteel Nijenhuis, Wijhe.Beeld Museum de Fundatie

Kijken zonder kennis kan verwarrend zijn. Geen informatie bij een schilderij is soms alsof iemand het stuur van je fiets plotseling wegneemt. Huh, ho, dat was niet de bedoeling! Welke kant op, en hoe dan? In kasteel Nijenhuis, waar verrassende kunst in een prachtige omgeving te zien is, stond ik zo stuurloos voor een schilderijtje. Een werk mét een tekstbordje nog wel, maar dat hielp niks. Want op dat bordje stond: maker onbekend, door Hannema toegeschreven aan Johannes Vermeer, datering onbekend. Dirk Hannema was een verzamelaar die begin vorige eeuw wel vaker uit de bocht vloog met toeschrijvingen, en die in allerlei vervalsingen echte Vermeers zag. De mysterieuze 17de-eeuwse Vermeer was toen net opnieuw ‘ontdekt’, er was weinig werk van hem bekend, maar hij was hip dus de vraag was groot. Vandaar dat er links en rechts ‘ineens’ Vermeers ‘opdoken’. Deze vis was er volgens Hannema een van. Terwijl Vermeer voor zover bekend geen enkel stilleven maakte, al helemaal niet in het obscure subgenre visstilleven. Dus niet alleen zijn we het bos in gestuurd met dat bordje, maar ook met de periode. Want als het geen Vermeer is, hoeft het dus ook niet uit de 17de eeuw te zijn. Of uit Holland. Het kan evengoed Spaans zijn, kijk naar de vissen van Goya.

Onbekende schilder, Stilleven met een vis op een schotel, 17de eeuw, olieverf op doek, 50 x 66,5 cm, Museum de Fundatie locatie: kasteel Nijenhuis, Wijhe. Beeld Museum de Fundatie
Onbekende schilder, Stilleven met een vis op een schotel, 17de eeuw, olieverf op doek, 50 x 66,5 cm, Museum de Fundatie locatie: kasteel Nijenhuis, Wijhe.Beeld Museum de Fundatie

Ik vroeg de beheerder of het museum met materiaalonderzoek had kunnen vaststellen dat de verf uit de 17de eeuw komt, maar dat was naar zijn beste weten niet het geval. Prima kans dus, dat ik naar een schilderij uit de 19de of de 20ste eeuw stond te kijken. Hoe erg is dat, niks weten? Zonder houvast blijven gedachten gissingen. En eigenlijk is dat best leuk. Het was alsof het schilderij een slinger voor mijn hersenen was. De vragen kwamen vanzelf.

Waarom geloof ik er geen snars van dat het een Vermeer is?

Omdat Vermeer geen stillevens schilderde.

Is dat alles?

Eh, nee. Het is ook te donker, Vermeer was van het heldere geel en blauw, en daglicht van links. En te dik geschilderd. Nooit klodders gezien bij Vermeer. Dacht ik.

Is het 17de-eeuws?

Klodderen konden ze toen prima (zie Rembrandt). Een weinig verlichte voorstelling ook (zie Rembrandt). Visschilderijen maken ook. Al ken ik er geen met zulke dikke lagen verf.

Oké, dus het vakje Rembrandt is nu twee keer aangevinkt. Waarom dacht Hannema dan niet aan Rembrandt?

Neeeeee, geen Rembrandt.

Omdat?

Omdat... nou gewoon.

Gewoon? Sinds wanneer kun jij Rembrandts herkennen?

Nou, oké. Omdat de omgeving weinig subtiel geschilderd is, het is één platte zwarte achtergrond. En dat patroon.

Patroon?

Het patroon! Dat is het. Een schema van schubben dat meer aanvoelt als een decoratief patroon dan als echte schubben. Karpers hebben zulke schubben, maar dit zijn eerder lijnen. Terwijl het licht op de natte vis heel echt lijkt in die witte klodders, is het schubbenpatroon juist onrealistisch. Abstracter. En dat deden ze niet zo toen.

Ik kan er goed helemaal naast zitten, want er is niets bewezen, geteld of gemeten, of in een bron teruggevonden. Geen bonnetjes of inventarissen. En ik heb niet alle kunst gezien. Feitelijk weet ik dus niks. En dat zo’n schubbenpatroon me doet denken aan moderne kunst zoals die van Bridget Riley, zegt ook weinig – er bestaan immers ééuwenoude Romeinse tegelvloeren die even abstract zijn. Maar dat ik eigenhandig het detail heb opgespoord waar mijn twijfel uit voortkwam; dat was eigenlijk stukken leuker dan de antwoorden vooraf al weten.

Bridget Riley, Search, 1966, Whitworth Gallery, Manchester. Beeld Whitworth Gallery
Bridget Riley, Search, 1966, Whitworth Gallery, Manchester.Beeld Whitworth Gallery
Goya, Stilleven met gouden brasems, 1808-12, Museum of Fine Arts, Houston. Beeld Museum of Fine Arts, Houston
Goya, Stilleven met gouden brasems, 1808-12, Museum of Fine Arts, Houston.Beeld Museum of Fine Arts, Houston

1. Onbekende schilder, Stilleven met een vis op een schotel, 17de eeuw, olieverf op doek, 50 x 66,5 cm, Museum de Fundatie locatie: kasteel Nijenhuis, Wijhe.

2. Bridget Riley, Search, 1966, Whitworth Gallery, Manchester.

3. Goya, Stilleven met gouden brasems, 1808-12, Museum of Fine Arts, Houston.

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over