Overzicht

Het programma van Keti Koti maakt duidelijk: de herdenking van drie eeuwen slavernij is van ons allemaal

Keti Koti wordt niet langer louter door Surinaamse en Antilliaanse Nederlanders gevierd en herdacht. De Volkskrant maakt het u makkelijk met een lijst speciale lezingen, discussies, tentoonstellingen en theatervoorstellingen.

De Keti Koti-maand sluit op 1 juli af, de dag dat in 1863 de slavernij in de voormalige Nederlandse koloniën in het Caribisch gebied werd afgeschaft.  Beeld Brian Elstak
De Keti Koti-maand sluit op 1 juli af, de dag dat in 1863 de slavernij in de voormalige Nederlandse koloniën in het Caribisch gebied werd afgeschaft.Beeld Brian Elstak

Onze blik op ons koloniale verleden lijkt te veranderen. Mede door Black Lives Matter en de groeiende antiracismebeweging proberen historici, burgers en cultuurinstellingen ons koloniale verleden verder te ontcijferen. Vandaar dat er dit jaar, op de dag dat Keti Koti (‘ketenen gebroken’) wordt gevierd en herdacht, overal in het land lezingen, discussies, tentoonstellingen en theaterproducties plaatsvinden die dat verleden laten zien. Het moge duidelijk zijn: Keti Koti wordt niet langer louter door Surinaamse en Antilliaanse Nederlanders gevierd en herdacht.

De herdenking van drie eeuwen slavernij en de viering van de afschaffing ervan op 1 juli 1863 in de voormalige Nederlandse koloniën in het Caribisch gebied, is van ons allemaal, lijken veel initiatieven te willen belichten. Interessant is dat een deel van de nieuwe verhalen strijd en verzet benadrukt, in plaats van slachtofferschap.

Jammer genoeg zijn vanwege coronamaatregelen veel bijeenkomsten nog altijd klein en deels digitaal. Het goede nieuws is dat ze door het hele land te bezoeken zijn: van Arnhem tot Middelburg, van Tilburg tot Deventer. En als het aan de wethouders van de grote steden ligt, gaat de viering volgend jaar gepaard met een vrije dag.

1. Expositie The Black Archives

De samenleving krijgt meer oog voor de schaduwzijden van de eigen geschiedenis, heet het. Zorgeloos patriottisme ziet zich geconfronteerd met een andere blik op het Nederlandse koloniale verleden: die van roof, wandaad en onderdrukking. Een van de organisaties die aan de basis van deze kentering staan is The Black Archives (2015), die samen met Vereniging Ons Suriname (1920) is gevestigd aan de Zeeburgerdijk in Amsterdam. Daar bestieren zij een debatcentrum, museum en bibliotheek.

De boekencollectie bestaat uit onder meer de persoonlijke collecties van socioloog Waldo Heilbron (vader van Miguel en Thiemo Heilbron, die met Mitchell Esajas en Jessica de Abreu The Black Archives oprichtten) en antikoloniale denkers Hermina en Otto Huiswoud. De bibliotheek bevat meer dan tienduizend titels die slecht in universiteitsbibliotheken te vinden zijn – dat is illustratief. Het is mede te danken aan het door vrijwilligers opgerichte The Black Archives, dat het afgelopen decennium een dekoloniserende wind waait door ’s lands historische en museale gelederen. Gebruikte het Scheepvaartmuseum in Amsterdam in 2011 bijvoorbeeld nog opgewekt de slogan ‘Zonder scheepvaart geen rijsttafel’, in de huidige vaste opstelling van het museum wordt de term ‘Gouden Eeuw’ gemeden, vanuit de vraag: voor wie was de eeuw van goud?

Op dit moment is aan de Zeeburgerdijk de expositie Surinamers in Nederland –100 jaar emancipatie en strijd te zien. Je maakt er kennis met de minder bekende verhalen over Surinaamse denkers, activisten en verzetshelden in Nederland.

Hugo Olijfveldhuis te Amsterdam: de expositie ‘Surinamers in Nederland 100 jaar emancipatie en strijd Beeld
Hugo Olijfveldhuis te Amsterdam: de expositie ‘Surinamers in Nederland 100 jaar emancipatie en strijd

2. Digitaal Keti Koti festival

Als afsluiter van het gezamenlijke, digitale Keti Koti festival deze maand in het Wereldmuseum (Rotterdam), Afrikamuseum (Berg en Dal), Tropenmuseum (Amsterdam) en Museum Volkenkunde (Leiden) wordt op 1 juli het bijbehorende Marathondebat gehouden. Vanuit twee locaties in Amsterdam discussiëren scholieren, wetenschappers, politici en activisten over de betekenis van Amsterdamse excuses voor het slavernijverleden. Ook wordt gedurende de avond overgeschakeld naar festiviteiten in de Bijlmer. Bekende(re) gasten zijn Pepijn Brandon, Nancy Jouwe, Mitchell Esajas en Reggie Baay.

Vanaf 18.00 te zien via AT5 en de livestream van De Balie en het Keti Koti festival.

Tijdens het marathondebat van het Keti Koti festival wordt gediscussieerd over de excuses die Femke Halsema namens de stad Amsterdam voor het slavernijverleden zal maken.  Beeld
Tijdens het marathondebat van het Keti Koti festival wordt gediscussieerd over de excuses die Femke Halsema namens de stad Amsterdam voor het slavernijverleden zal maken.

3. Omroep Zeeland - Het zwarte verleden van Zeeland, in samenwerking met het Zeeuws Archief

‘Van de 600 duizend tot slaaf gemaakte Afrikanen die door Nederlanders zijn verhandeld, is de helft door Zeeuwse schepen naar Amerika gebracht.’ Met deze woorden opent de zesdelige serie van Zwart Verleden van Zeeland, gemaakt door Omroep Zeeland en het Zeeuws Archief. Zwart Verleden volgt een reis van het schip d’Eenigheid, dat in 1762 van Europa naar West-Afrika zeilt, en vervolgens richting Zuid-Amerika vertrekt. Aan de hand van archiefmateriaal van de Middelburgse Commercie Compagnie wordt in zes afleveringen van zeven minuten de dagelijkse praktijk van de 18de-eeuwse slavenhandel getoond. Van inkooplijsten voor proviand – de tot slaaf gemaakte mensen op schepen kregen bonen en water, handelaren op de slavenmarkt wijn of bier – tot hygiëneadviezen om het dek te schrobben met azijn. Op 1 juli wordt de laatste aflevering uitgezonden. De gehele serie is online terug te zien via Omroep Zeeland.

Zwart Verleden van Zeeland Beeld
Zwart Verleden van Zeeland

4. Boeken

In navolging van de Amsterdamse en Rotterdamse colleges vroeg de gemeente Utrecht historici Nancy Jouwe, Matthijs Kuipers en Remco Raben de rol van de stad Utrecht in de Nederlandse slavenhandel en slavernij te onderzoeken. Woensdag overhandigen zij hun boek, Slavernij en de stad Utrecht, aan burgemeester Dijksma. Dit moment is via livestream bij te wonen. Het Amsterdamse onderzoek vormt de basis voor de excuses die burgemeester Halsema tijdens de viering vermoedelijk zal uitspreken.

‘Slavernij en de stad Utrecht’, Nancy Jouwe, Matthijs Kuipers en Remco Raben Beeld
‘Slavernij en de stad Utrecht’, Nancy Jouwe, Matthijs Kuipers en Remco Raben

Eerder verscheen een wandelgids Sporen van Slavernij in de stad Utrecht, van onderzoeker Esther Captain, met wandelingen langs huizen van VOC-prominenten, plantagehouders, voormalige slaafgemaakten en voorvechters van de afschaffing van de slavernij.

Dat niet alleen in Zeeland, Holland of Utrecht sporen van het slavernijverleden te vinden zijn, toont historicus Barbara Henkes in Sporen van het slavernijverleden in Fryslân, waarin ze Friesland ‘geen aanjager maar wel profiteur van de grootschalige slavernij in de Nederlandse koloniën’ noemt. Ook in Lemmer en Leeuwarden woonden plantage-eigenaren. Het nieuwe boek bevat wandel- en fietstochten. Henkes schreef ook over de sporen van het slavernijverleden van Groningen.

5. Dialoogtafels Keti Koti

Omdat een ongemakkelijk gesprek nu eenmaal beter te voeren is op een gevulde maag, organiseert ‘samenlevingstherapeut’ Mercedes Zandwijken sinds 2013 de Keti Koti Dialoogtafel. Dit jaar schuiven Nederlanders van diverse komaf in digitale vorm bij elkaar aan tafel in ruim twintig steden (van Zwolle tot Zaandam) met een opgestuurde maaltijdtas (inhoud onder meer: pindasoep, boyo-cake en kwasi bita – bitter hout, symbool van de slavernij). Er wordt niet alleen gegeten en gesproken. Deelnemers luisteren ook naar slavenliederen en -muziek. Bestellen kan niet meer, maar wie weet wordt u gefêteerd: elke dialoogtas bevat een maaltijd voor twee.

De Keti Koti dialoogtafel: een ongemakkelijk gesprek voer je het best op een gevulde maag.  Beeld Stacii Samidin
De Keti Koti dialoogtafel: een ongemakkelijk gesprek voer je het best op een gevulde maag.Beeld Stacii Samidin

6. Pointer: digitaal slavernijverleden

Waar is het compensatiegeld gebleven dat plantage-eigenaren kregen, na de afschaffing van de slavernij op 1 juli 1863? Aan deze vraag wijdt het onderzoeksjournalistieke programma Pointer een aflevering, woensdag te zien op NPO 2. Plantagehouders ontvingen zo’n 200 gulden per tot slaafgemaakte, wat opliep tot 12 miljoen gulden aan overheidsuitgaven (10 procent van het totaal) dat jaar. Welke belangen speelden er en wie werd rijk van de regeling? Ook zijn de data van zevenduizend familienamen van bijna 35 duizend tot slaafgemaakte mensen uit Suriname vrij toegankelijk via de digitale plantagekaart van Pointer. De interactieve kaart biedt een tour door 19de-eeuws Suriname, met informatie over specifieke plantages.

Tv-programma Pointer wijdt een aflevering aan ons slavernijverleden. Beeld
Tv-programma Pointer wijdt een aflevering aan ons slavernijverleden.

7. Oscam

In Amsterdam-Zuidoost keert, na een tour langs Nederlandse musea, bij het Open Space Contemporary Art Museum (Oscam) de tentoonstelling Hollandse meesters herzien terug (juli t/m september). Oscam werd in 2017 opgericht door Marian Duff, oorspronkelijk als pop-up voor culturele diversiteit in de Bijlmer, en werd afgelopen herfst genomineerd voor de Amsterdamprijs voor de Kunst in de categorie ‘Beste prestatie’. Voor Hollandse meesters herzien poseerden bekende Nederlanders als Typhoon, Ruud Gullit en Sylvana Simons als historische personen van kleur die in de 17de en 18de eeuw in Nederland leefden. Door diverse fotografen, waaronder Umberto Tan. Naast deze expositie is ook de tentoonstelling Roofkunst – Souvenirs van gestolen culturen tot en met 30 juni te zien, met aandacht voor het koloniale verleden te zien.

Ruud Gullit als Jacob Rühle, gefotografeerd door Humberto Tan. Beeld Milette Raats
Ruud Gullit als Jacob Rühle, gefotografeerd door Humberto Tan.Beeld Milette Raats

8. Lezing ‘Tijd zal ons leren’ van Romana Vrede en theatrale wandeling door Den Haag, het Nationale Theater

Op 30 juni en 1 juli organiseert Het Nationale Theater theatrale stadswandelingen door Den Haag. De route leidt langs de Koninklijke Schouwburg, het Mauritshuis (gedeeltelijk betaald met opbrengsten uit trans-Atlantische slavenhandel, bleek uit recent onderzoek van het museum) en andere historische plekken. In de Koninklijke Schouwburg werd in 1801 een van de vroegste anti-slavernij voorstellingen in Nederland opgevoerd: Kraspoekol of de Slaaverny. Op 1 juli brengt Het Nationale Theater ook een speciale Keti Koti-editie van Romana Vrede’s talkshow Tijd zal ons leren in het Theater aan het Spui. In de talkshow doet Vrede onderzoek naar mensen die zich verzetten tegen slavernij in de koloniale tijd.

‘Tijd zal ons leren’ in het Theater aan het Spui met Romana Vrede. Beeld
‘Tijd zal ons leren’ in het Theater aan het Spui met Romana Vrede.

9. Theater: Koken voor Tjampakka, De Veenfabriek en het Nationale Theater

De voorstelling Koken voor Tjampakka op 30 juni is deel van programma van Theater voor Keti Koti, gebaseerd op het eerdergenoemde, 19de-eeuwse theaterstuk Kraspoekol of de Slaaverny. Tjampakka is een personage uit dit toneelstuk van Dirk van Hogendorp. Kraspoekol is, na protestacties tijdens de voorstelling in 1801, destijds slechts één keer opgevoerd, en vormt nu de basis voor Koken voor Tjampakka. In dit stuk van het muziektheatergezelschap de Veenfabriek wordt via muziek, eten en taal verteld over het koloniale verleden. De voorstelling wordt opgevoerd in het Museum Volkenkunde in Leiden.

Koken voor Tjampakka, De veenfabriek en het Nationale Theater. Beeld Anne Harbers
Koken voor Tjampakka, De veenfabriek en het Nationale Theater.Beeld Anne Harbers

10. Heri Heri en Theater Rotterdam

Ook in Rotterdam, Almere, Leeuwarden, Tilburg en Den Haag zal worden gegeten. Op verschillende plekken wordt onder de noemer Free heri heri for all gratis heri heri uitgedeeld. Heri betekent ‘helen’. Heri heri is een gerecht dat zijn herkomst op de plantages vindt met cassave, zoete aardappel, groene en gele banaan en zoute vis (bakeljauw) als belangrijkste ingrediënten. Het gerecht wordt vaak symbolisch gegeten om de afschaffing van slavernij te herdenken en vieren.

Een van de maaltijdplekken is Theater Rotterdam, waar bezoekers live en via livestream optredens van schrijver Raoul de Jong (van Jaguarman, over een zoektocht naar Surinaamse vaders en helden), performer Mathieu Wijdeven (nazaat van de Surinaamse schilder en dichter GGT Rustwijk) en spokenwordartiest Amara van der Elst kunnen bijwonen.

Het gerecht Heri heri komt van de plantages en wordt gemaakt met cassave, zoete aardappel, groene en gele banaan en zoute vis (bakeljauw). Beeld
Het gerecht Heri heri komt van de plantages en wordt gemaakt met cassave, zoete aardappel, groene en gele banaan en zoute vis (bakeljauw).

11. Gelders theater/dans: Schitterende schaduw, Gelderse sporen van het verleden

Schitterende Schaduw is een kleinschalige muziek- en danstheaterproductie en onderdeel van een groter project om het koloniale en slavernijverleden van Gelderland in kaart te brengen en te laten zien hoe dat in het heden doorwerkt. In de voorstelling, die een huishouden uit de koloniale tijd portretteert, ontdekt een zwart meisje een portret van een gravin van kleur. De première is op 1 juli, op 3 en 4 juli volgen nog twee voorstellingen. Ook organiseert Reframing HERstory Art Foundation op 5 en 6 juli workshops met jongeren in Arnhem.

Voorstelling Schitterende schaduw, Gelderse sporen van het verleden. Beeld
Voorstelling Schitterende schaduw, Gelderse sporen van het verleden.
Meer over