AchtergrondBad guys in Trumpjaren

Het lijkt alsof Trump zich laat inspireren door ‘bad guys’ in films

De 45ste president van de Verenigde Staten laat zich graag inspireren door fictieve schurken, liefst van buitensporig formaat. En omgekeerd vormt Trump voor schrijvers en filmers een inspiratiebron – of zo u wilt: lekkende kraan – vanjewelste.

Tom Hardy als Bane in de film Dark Knight Rises. Beeld Filmstill
Tom Hardy als Bane in de film Dark Knight Rises.Beeld Filmstill

Stalin is dood.

‘Ik stel voor dat we een dokter bellen’, zegt Nikita Chroesjtsjov. ‘De beste dokters zitten in het strafkamp, of ze zijn dood’, zegt Stalins rechterhand Lazar Kaganovitsj.

Geen historische dialoog dit, maar een scène uit de satirische film The Death of Stalin (2017) van de Schotse schrijver en regisseur Armando Iannucci. Het is een film over wat absolute macht over leven en dood tweegbrengt in de entourage van een dictator, slaafs en ingesteld op overleving. En dat betekent: de dictator naar de mond praten. Volgt een scène met een bijeengeraapt stelletje dokters uit de lagere divisie, die door angst zijn bevangen. Het was deze scène die door oplettende kijkers werd aangehaald, toen de artsen van Donald Trump op 5 oktober voor de ingang van het Walter Reed-ziekenhuis hun bizarre persconferentie gaven over hun bekendste patiënt. De parallel zat hem in het onder de omstandigheden overdreven medische optimisme, de warrige en tegenstrijdige diagnosen en misschien wel het pure angstzweet op de bovenlip.

Steve Buscemi, Jeffrey Tambor, Dermot Crowley, Paul Chahidi, Paul Whitehouse en Simon Russell Beale ontdekken hun overleden leider in The Death of Stalin. Beeld Filmstill
Steve Buscemi, Jeffrey Tambor, Dermot Crowley, Paul Chahidi, Paul Whitehouse en Simon Russell Beale ontdekken hun overleden leider in The Death of Stalin.Beeld Filmstill

Iannucci is een van de interessantste schrijvers en regisseurs van de afgelopen jaren, met de serie Veep als zijn bekendste creatie. Hierin speelt Julia Louis-Dreyfus vice-president Selina Meyer, die met haar team verstrikt raakt in politieke en vileine machtsspelletjes. Veep liep van 2012 tot halverwege 2019, van de tweede termijn van Barack Obama tot halverwege het tijdperk-Trump I. En hoewel het nooit een serie was die commentaar leverde op de lopende politieke praktijk, leek Veep in zijn laatste seizoenen minder trefzeker te zijn. Dat lag niet aan Iannucci of aan Veep. De Amerikaanse politiek van alledag, met een dolgedraaide, door groteske gebeurtenissen en buitenissige bijrolspelers aangedreven nieuwscyclus, leek de satire voorbij.

Amerikaans vicepresident Selina Meyer, gespeeld door Julia Louis-Dreyfus in de HBO serie Veep. Beeld Filmstill
Amerikaans vicepresident Selina Meyer, gespeeld door Julia Louis-Dreyfus in de HBO serie Veep.Beeld Filmstill

Iannucci zei deze week in een interview dat hij niet zeker weet of hij een personage als Donald Trump zou kunnen schrijven. ‘Vooral omdat ik nog nooit zo iemand ben tegengekomen. En als ik zo iemand wél was tegengekomen, had ik vooral gedacht dat er professionele hulp bij moest worden gehaald. Dan was mijn eerste gedachte niet geweest dat er gelachen kon worden. Politieke komedie werkt alleen als er een setje regels is, waarbij je kunt aangeven hoe die regels vervolgens worden verbogen. Maar Trump is een anarchist. Hij mag dan voortdurend LAW AND ORDER twitteren, hij is ervan overtuigd dat voor hem geen enkele regel geldt.’ En: ‘De enige manier waarop ik over deze tijd kan schrijven, is een stap terug te doen.’

Hugh Laurie als Ryan Clark in de HBO serie Avenue 5. Beeld Filmstill
Hugh Laurie als Ryan Clark in de HBO serie Avenue 5.Beeld Filmstill

Avenue 5, de nieuwe HBO-comedyserie van Iannucci, speelt zich af in de verre toekomst en diep in de ruimte, waardoor er voor de maker een geruststellend filter zit tussen zijn verhaal en de alledaagse werkelijkheid. Een ruimtecruise met honderden passagiers raakt uit koers en de incompetente kapitein, aangenomen omdat hij op een kapitein lijkt (Hugh Laurie), en de narcistische miljardair-eigenaar demonstreren in elke aflevering het hoofdthema van Iannucci: de crisis in het leiderschap. Assembleer beide personages en je hebt toch een doorzichtig gevalletje Trump-satire, al zijn we hier heel ver van Mar-a-Lago.

Steve Carell als General Mark R. Naird in de Netflix serie Space Force. Beeld Filmstill
Steve Carell als General Mark R. Naird in de Netflix serie Space Force.Beeld Filmstill

Meer schrijvers en regisseurs voelden zich de afgelopen jaren wel thuis bij het beeld van de kapitein en zijn schip, om iets te kunnen zeggen over een stuurloos – begrijpt u wel? – land. De beeldspraak demonstreerde vooral hoe de makers hun best deden grip te krijgen op deze tijd. Dave Eggers schreef The Captain and the Glory (2019), een novelle die niet veel verder kwam dan machteloze woede, met een Trump-surrogaat aan het roer en met Russische (?) piraten. En Steve Carell kwam dit jaar met Space Force (Netflix), een serie over de door Trump met veel misbaar aangekondigde militaire tak van de ruimtevaart. Carell, in zijn rol van de opgeblazen General Mark R. Naird, Chief of Space Operations, is een soort verpersoonlijking van de presidentiële ambitie om in 2024 ‘boots on the moon’ te hebben. Nou ja, de bedoelingen zijn vast diep doorvoeld, maar het is geen Dr. Strangelove geworden, kunnen we constateren, in een serie die geen toon kan vasthouden.

Philip Roth, de briljante Amerikaanse chroniqueur, wist het al. De in 2018 overleden auteur van klassiekers als Portnoy’s Complaint en The Plot against America schreef over zijn voortdurend tekortschietende verbeelding: ‘De Amerikaanse auteur heeft zijn handen vol aan het begrijpen, beschrijven en geloofwaardig maken van de Amerikaanse werkelijkheid. De actualiteit haalt ons talent voortdurend in, en de cultuur roept bijna dagelijks figuren op waarop een auteur alleen maar jaloers kan zijn.’ Roth zei dit overigens al in 1961, schrijft thrillerschrijver Jonathan Freedland in een stuk in de Guardian over fictie in tijden van Trump. Destijds moest Roth de concurrentie aangaan met JFK, Bobby en Jackie. Hoe zou hij een kleine zestig jaar later hebben aangekeken tegen een Eerste Familie met Donald, Jared en Ivanka? Misschien was hij opgelucht geweest dat hij in 2012 had aangekondigd niet meer te zullen schrijven.

Als het schrijvers van fictie en makers van series en films niet altijd lukte om greep op het tijdperk-Trump te krijgen (met een paar sterke uitzonderingen), Trump leek zelf wel te haken naar een plaats in het pantheon van Amerikaanse badguys. Al bij zijn inaugurale rede (‘American carnage’, over profetische woorden gesproken) werd zijn speech vergeleken met die van superschurk Bane in The Dark Knight Rises (2012) van Christopher Nolan. Bane: ‘We take Gotham from the corrupt! The rich! And we give it to you, the people!’ Trump: ‘We are transferring power from Washington D.C. and giving it back to you, the people!’ Opvallend was ook dat muziek uit de film onlangs opdook in een campagnespotje waarin tegenstanders van Trump worden afgeserveerd (filmstudio Warner spande meteen een zaak aan). Er zitten Bane-fans in de buurt van de president.

De Night King uit Game of Thrones. Beeld Filmstill
De Night King uit Game of Thrones.Beeld Filmstill

Op het hoogtepunt van de populariteit van de HBO-serie Game of Thrones (GoT) lanceerde team-Trump via sociale media een eigen Games of Thrones-poster, inclusief de bekende typografie, waarop Trump opduikt uit de nevel, met de slogan Sanctions are Coming (voor Iran), een variant op het bekende ‘winter is coming’. Voor wie GoT niet kent: daarmee wordt de komst van het dodelijke zombieleger onder leiding van de Night King uit het ijzige Noorden aangekondigd. Bane en de Night King: prima gezelschap, wat Trump betreft.

Om die twee qua boosaardige slagkracht te overtreffen, kwam het Trump-team ten tijde van de impeachment-hoorzittingen met een clip uit Avengers: Endgame, waarin het gezicht van Trump over dat van slechterik Thanos is geplaatst. De verzamelde helden uit het Marvel-universum nemen het op tegen de vernietiger van het heelal, die verklaart: ‘I’m inevitable’ (‘ik ben onvermijdelijk’). Drie fictieve rolmodellen voor wie Armageddon een fluitje van een cent is.

Marlon Brando in The Godfather.  Beeld Alamy Stock Photo
Marlon Brando in The Godfather.Beeld Alamy Stock Photo

En al is de hele Amerikaanse cultuur doortrokken van verwijzingen naar de Godfather-films, het evangelie van de Italiaanse maffia, in Trumpworld worden de Godfather-scènes met opvallend gemak aangehaald, al was het maar omdat de films tot Trumps favorieten behoren. Dagblad The Boston Globe schreef eerder dit jaar over de ‘Corleone Doctrine’ van de Trumps, waarin familie altijd voorrang heeft en waarbij het vrij makkelijk is om in mensen als Michael Cohen of Rudy Guliani een ‘consieglieri’ te zien. Ook de bekende immunoloog Anthony Fauci, kleinzoon van Italiaanse migranten uit Brooklyn, weet in welke arena hij opereert. Toen Trump vorige maand via de media de aanval op hem leek te openen, haalde hij koeltjes ook The Godfather aan: ‘Nothing personal, strictly business, wat mij betreft.’

Donald J. Trump was overigens voor veel film- en televisiemakers al ver voor de presidentiële jaren een New Yorks icoon. Talloos zijn de films en series waarin hij als zichzelf kwam opdraven, alsof het een shot van de Empire State Building betrof, van Home Alone 2: Lost in New York (1992) tot aan Wall Street: Money Never Sleeps (2010).

Thomas F. Wilson als Biff Tannen in de film Back to the Future Part II. Beeld Filmstill
Thomas F. Wilson als Biff Tannen in de film Back to the Future Part II.Beeld Filmstill

Toen 2015 naderde, het jaar in de verre toekomst uit de Back to the Future-trilogie van Robert Zemeckis, schreef een aantal media over de opvallende overeenkomsten tussen Biff Tannen, de nemesis van Marty McFly, en Donald Trump, die in dat jaar zijn kandidaatschap zou aankondigen. De Biff Tannen van het dystopische 2015 (uit Back tot the Future Part II, 1989) was nadrukkelijk, gaven de makers toe, gemodelleerd naar de buitenmodel persoonlijkheid en loopbaan van Trump, eind jaren tachtig in zijn casinofase. De Biff van de toekomst gebruikt de opbrengsten van zijn eigen casino om politieke invloed te kopen en de VS (althans Hill Valley) in een rechteloze puinhoop te veranderen.

De verwijzingen naar Trump en de Trumpwereld liggen er niet altijd zo dik bovenop. Je zou Succession, de HBO-serie van Jesse Armstrong, wel de beste serie over de Trumpjaren kunnen noemen – dat vond het seriepanel van de Volkskrant in elk geval, toen we Succession uitriepen tot beste serie van 2019. Het verhaal over de disfunctionele Roy-familie, eigenaren van een conservatief media- en entertainmentimperium en eeuwig verwikkeld in een strijd om de opvolging van pater familias Logan Roy (Brian Cox), spiegelt dat van andere machtige families, misschien vooral dat van de Murdochs, de eigenaren van onder meer Fox News. Maar je kunt het ook zien als een vileine handleiding om de dynamiek binnen de familie Trump te kunnen volgen.

HBO serie Succession met pater familias Logan Roy (Brian Cox). Beeld Filmstill
HBO serie Succession met pater familias Logan Roy (Brian Cox).Beeld Filmstill

En we willen niets verklappen, maar als er al lessen uit fictie getrokken mogen worden, bijvoorbeeld uit de klassieke familietwisten in Succession, en met name de laatste scène van het tweede seizoen, dan zou Trump zijn zoon Donald Jr. heel goed in de gaten moeten houden. Daar kon wel eens een klassieke plottwist aankomen. Et tu, Junior?

Machtige mannen en vrouwen

Er zijn veel machtige mannen gevallen de afgelopen jaren, en zelden was de Trump-link ver weg. Denk aan Harvey Weinstein, Jeffrey Epstein en de opruiming bij Fox News, die leidde tot de ondergang van voorzitter Roger Ailes (zo fraai neergezet in de film Bombshell en de serie The Loudest Voice). En president Frank Underwood uit House of Cards werd uit de weg geruimd toen acteur Kevin Spacey werd ontslagen na beschuldigingen van grensoverschrijdend gedrag. Het laatste seizoen in 2018 zag Claire Underwood als de nieuwe president (nummer 47 in deze fictieve tijdlijn).

Meer over