Het leven kan niet geordend worden; JEROEN THIJSSEN DURFT ZIJN FANTASIE AAN TE SPREKEN

EEN MAARSCHALK gaat in stevige galop naar de hoefsmid, want hij heeft dringend een nieuw hoefijzer nodig. De ambachtsman, die zijn benen mist en wiens onderlijf in een machine op wielen verdwijnt, zet de bewuste achterpoot van de maarschalk vast, tegen het trappelen, en gaat aan de slag....

Zo begint Jeroen Thijssen het titelverhaal uit zijn literaire debuut De Maarschalk en andere verhalen. De maarschalk in kwestie blijkt een centaur te zijn. Van boven mens, van onder paard. Hij draaft over heuvels en langs bergen, en constateert dat hij oud begint te worden als hij schrikt van een groep ondierlijke tweebenigen, die rond een kampvuur zit en paardenvlees eet.

De maarschalk heeft handen en hersens, maar ook een instinct en dat zit hem dwars. Het verleidt hem ertoe de mensen aan het schrikken te maken met woest aanstormen en briesen, terwijl hij nu juist contact met hen had willen maken. 'Hoe goddelijk zouden ze zijn, peinst hij. En hoe eenzaam? Geen wonder dat ze in groepen rondtrekken.'

Hiermee zijn enkele kenmerken gegeven, die dit debuut doen opvallen. Net als Hieronymus Bosch, wiens schilderij De hooiwagen het omslag siert, heeft Jeroen Thijssen een voorliefde voor mensen met lichamelijke afwijkingen en animale trekken. Niet verwonderlijk dat Thijssen eerder de non-fictietitel Mensen en Zoo schreef. Het lijkt erop dat hij zijn personages uitzonderlijke lichamen toebedeelt (een fotogenieke mini-tweeling, een dwerg met een bochel, een cycloop met een littekenkop), teneinde hun fundamentele eenzaamheid te benadrukken: ze springen eruit, maar op een manier waar ze zelf niet om gevraagd hebben. Ze komen er buiten te staan, waardoor contact met de gemeenschap bijna alleen op gewelddadige wijze kan worden geforceerd.

In 'Adriaans offer' tracht de hoofdpersoon, die beide ouders heeft verloren, samen te vallen met zijn omgeving. Lang geleden heeft hij boekhouden gestudeerd. 'Leven is ordening, denkt hij hardop, wie niet ordent gaat dood, staat de chaos toe zijn leven te regeren.' Die ordening is schijn, weet hij, een streven om de angst te beteugelen dat 'iets anders dan karakter zijn leven beheerst'. Typerend dat het deze zwijgzame ziel ten slotte gelukt op te gaan in zijn omgeving, maar dan wel in het zwart van de nacht, terwijl de straatlantaarns zijn gerugzakte lichaam het aanzien geven van Quasimodo. In Thijssens universum is een dergelijke tevreden stemmende versmelting ongeveer het hoogst haalbare.

Deze debutant is geraakt door Die Verwandlung van Franz Kafka, door Roald Dahl en door F. Bordewijk. Hij kan een spannend en verrassend verhaal op poten zetten. Alle acht in deze bundel ondersteunen de opvatting dat de mens niet wordt beheerst door de rede, maar uiteindelijk in de greep is van een grillig instinct. Dat geeft De Maarschalk en andere verhalen samenhang, en tegelijk een zekere voorspelbaarheid. Wanneer in het verhaal 'De verschrikker' Gigli Calderone wordt gevolgd, een bastaard met twee scherpe puntjes aan weerszijden van zijn hoofd (wat hem de bijnaam De Koe oplevert), en de knaap uitgroeit tot vreeswekkend reuzenformaat - dan voorvoelt de lezer het al. Deze Gigli is natuurlijk ook weer gedoemd tot eenzaamheid, en zal die alleen kunnen doorbreken door brokken te maken.

En zo geschiedt. Het blijft iedere keer wel de moeite waard te ontdekken in welke omgeving Thijssen zijn drama poot - in het geval van 'De verschrikker' in de wijdvertakte en onderaardse mijnen waar het monsterlijke mens Gigli zich terugtrekt, en waar een zekere Rianne naar afdaalt met een touw (gelijk Ariadne). Maar hoe verschillend de setting telkens ook is, na een paar keer begint het verloop van een verhaal op de afwerking van voorgekookt plot te lijken.

En dan valt eens temeer op dat Thijssen vooralsnog niet een begenadigd stilist mag heten. 'Het labyrint was geen betrouwbaar geheel zoals gebouwen dat waren', is zo'n zin die geen schoonheidscommissie zou appreciëren. Hetzelfde geldt voor dit staaltje krukkig formuleren: 'De muizen in het pakhuis waren vet en talrijk, de katten hadden, op de honden na, een paradijselijk leven.'

Het verhaal waarin die laatste mispeer voorkomt, 'Het einde van de wereld', is overigens een vondst. Het speelt in de tijd van Galilei, en gaat over een Italiaanse kapitein Marcello, die vooruitstrevend denkt dat de aarde rond is. 'Diep in zijn hart, besefte Marcello, was hij net zo bijgelovig als zijn tijdgenoten. Alleen zijn wil hield het onder controle.' De kapitein is ervan overtuigd dat hij via een korte route uit Indië schatten huiswaarts kan voeren. Maar daarin zal hij alleen slagen als de wereld, tegen de toenmalige verwachtingen in, niet plat is.

Thuis ging Marcello hiervan uit. Nu hij vaart, begint de twijfel te knagen. Hij ontdekt dat zijn overtuigingen ook op aannames berusten. Daarvoor zal God, of het lot, hem op onthutsende wijze bestraffen.

Thijssen vergaloppeert zich, als hij Marcello's schip quasi-literair 'Fertilis' noemt, terwijl het huwelijk van de kapitein tot dan toe kinderloos is gebleven. Ronduit tranentrekkend worden dan de ingelaste passages over het thuisfront, verhalende dat vrouw Letitia toch nog zwanger is geworden, zonder dat zij of de kleine Marcello de verwekker ooit nog te zien krijgen. Tranentrekkend, want ze komen niet vanzelf.

Vergeet deze opgelegde symboliek, en je houdt een verhaal over, spelend in een tijd dat geloof, bijgeloof en wetenschap een ondoorzichtig triumviraat vormden. De nieuwlichters waren bijgelovigen in de ogen van de gelovigen. En als Marcello diep in zijn hart kijkt, erkent hij dat zijn zekerheid een veronderstelling is. Waar de heerschappij van de ratio wankelt, begint Jeroen Thijssen zich in de handen te wrijven. Daar dient zich een verhaal aan.

De Maarschalk en andere verhalen is geen overrompelend debuut, maar deze debutant durft zijn fantasie aan te spreken en riskeert de mislukking. Daarvoor komt hem een aanmoediging toe. Het kon minder.

Arjan Peters

Jeroen Thijssen: De Maarschalk en andere verhalen.

De Bezige Bij; 219 pagina's; * 34,90.

ISBN 90 234 3736 5.

Meer over