Het ja-woord in een koeienstal

Een maalderij, kerk, vuurtoren en zeepziederij: gebouwen die hun oude bestemming hebben verloren krijgen een tweede leven. Deel 3 in een serie over hergebruik in de architectuur....

Wittenburg, Noordervaart 99, Stompetoren. Oorspronkelijk een herenboerderij uit 1889/90 ontworpen en gebouwd door een aannemer uit Ursem. Sinds 1987 gemeentehuis van Schermer. Architect verbouwing: Sander Douma.

De Alkmaarse bierbrouwer Witte moet goed hebben geboerd. Op 8 mei 1889 liet hij de toen 13-jarige Cornelis Kramerglijnis de eerste steen leggen van de 'Wittenburg' aan de Noordervaart, in een dorpje dat toen Noordschermer heette, maar in de volksmond werd aangeduid met Stompetoren. Want zo heette de tussen 1662 en 1664 gebouwde kerk die nimmer een spits kreeg.

Over het hoe en waarom van Witte's beslissing is weinig bekend. Hij moet een oude stolpboerderij hebben laten slopen, dat blijkt uit oude funderingen, en hij moet het idee hebben opgevat om in navolging van de zeventiende-eeuwse Amsterdamse kooplieden een statige, steedse herenboerderij te bouwen.

In de tijd van Witte ging men ervanuit dat die stolpen een voortzetting waren van de hooiberg. Je had vier palen (het 'vierkant') met een beweegbaar dak om het wintervoer voor het vee op te slaan. Daarna moet men de zijden van die berg hebben voorzien van wanden (bouwsels die in Noord-Holland 'kaapbergen' heten) die men vervolgens uitbreidde met stallen, een dars (dorsvloer), en woonvertrekken. Dat zou de fenomenale stolpboerderij hebben opgeleverd, het sieraad van het Noord-Hollandse landschap.

Wij weten meer. Die meeslepende stolpboerderij is een uitvinding van de Renaissance-architectuur. Niks geleidelijke groei: Amsterdamse architecten verzonnen vanaf 1612 een boerderijmodel dat niet alleen goed functioneerde, maar dat bovendien een krachtige indruk maakte in het vlakke, nieuwe polderland. Die Amsterdamse architecten plaatsten voor die stolp een stenen gevel als een grachtenhuis: kloek, mooi en vooral opvallend.

Bierbrouwer Witte ging verder. Hij wilde een stolp, een grote stolp zelfs met dubbel vierkant, maar hij wenste ook op de momenten dat hij de hoeve bezocht, in een echte woning te vertoeven. Hij liet door een aannemer uit Ursem een dwarshuis bouwen tegen de stolp aan: een fors stenen woonhuis met twee lagen en een zolder.

De aannemer deed dat niet onverdienstelijk: hij hield, binnen een sober classicistische stijl, vast aan de Noord-Hollandse traditie, die voorschrijft dat de ingang aan de zijkant ligt en het woonhuis van de boerderij wordt gescheiden door een dwarse gang. Ook in maten en verhoudingen dacht hij zijn werk goed te doen, al valt op dat de ramen op de begane grond dezelfde hoogte hebben als op de eerste verdieping: een doodzonde in de Renaissance-architectuur.

Witte's boerderij is aanvankelijk goed gebruikt, maar in de loop van deze eeuw zette het verval in. Toen het merkwaardige pand gesloopt dreigde te worden, kocht de kersverse gemeente Schermer, een samenvoeging van drie gemeenten, het pand in 1987 aan. Zonder veel bijbedoelingen - tot iemand opperde de oude herenboerderij om te bouwen tot gemeentehuis.

Architect Sander Bouma nam de uitdaging aan. Hij besefte de kwaliteiten van het dubbele vierkant dat nauwelijks was aangetast door de boerenpraktijk: die formidabele zes verticale balken van Amerikaans grenenhout, bijna acht meter hoog, boden ongekende mogelijkheden. Dat gebied werd bestemd voor een ruimte met trappen en voor de helft voor drie lagen met boven een raadzaal.

Het oude woonhuis liet hij zoveel mogelijk intact voor burgemeesterskamer en diverse diensten. Veel tussenwanden werden gesloopt, maar de stucplafonds met ornamenten bleven gehandhaafd. Alle nieuwe ingrepen kregen een eigen kleur met een nadruk op uitzichten naar binnen en naar buiten.

Het resultaat is een intiem gemeentehuis waarin de herinnering aan de stolp van toen zich vermengt met laat twintigste-eeuwse zakelijkheid. Het gemeentehuis is een razend populaire plek voor trouwpartijen. Wie dat wil begrijpen, moet naar buiten kijken: daar ligt een prachtig omgrachte tuin, met daaromheen het Noord-Hollandse landschap, verstild, met een molen, met stolpen aan de horzion.

Hier wil je niet alleen trouwen. Hier wil je sterven.

Meer over