Het drama van het ouder worden in perfecte novelle

Pieter van den Blink

Nicole, een typisch De Beauvoir-personage (vrouw, temperamentvol en cerebraal tegelijk, ten prooi aan levenstwijfel maar gelovend in de liefde), mijmert over het verschil tussen lezen en herlezen. Dat laatste is voor haar een aanmerkelijk mindere vreugde dan het eerste. Lezen is voor Nicole een levensbehoefte, tegen herlezen voelt ze 'weerstand'.

Leven zonder toekomst

Het betreden van nieuwe grond versus de terugkeer naar bekend terrein is een leidmotief in deze novelle, waarin Nicole en haar man André een reis maken naar Moskou en omgeving, precies zoals ze drie jaar eerder ook hebben gedaan. In tegenstelling tot de eerste reis, toen alles nieuw was, is het dit keer geen succes.

Dat contrast tussen nieuw (lezen) en al bekend (herlezen) is ook verbonden met het drama van het ouder worden, waar het verhaal over gaat. André heeft het gekscherend over de 'bloei van de ouderdom' maar Nicole vindt het vreselijk om te 'leven zonder toekomst'.

Perfecte novelle

Nicole en André, geëngageerde Parijse intellectuelen van in de 60, zijn al lang samen. Met schrijnend invoelbare precisie beschrijft De Beauvoir zowel het warme, zekerheid gevende aspect van het leven delen met een ander, als de onvermijdelijke ergernissen die het gevolg zijn van elkaar erg lang kennen. Misverstand in Moskou is een perfecte novelle waarin elke zin het particuliere met het metafysische verbindt, en zo weerspiegelt Nicoles overpeinzing van het lezen het thema van het verhaal.

Staand voor de boekenkast bedenkt Nicole dat het plezier van lezen schuilt in 'een vrije samenwerking met de schrijver die bijna scheppen is'. Dat is een bijzondere definitie van het lezen (het werk wordt ondergeschikt gemaakt aan de ontmoeting tussen twee mensen), maar bovendien een mogelijk antwoord op de vraag die zich aandient bij de verschijning van de novelle in het Nederlands: waarom ineens weer Simone de Beauvoir (1908-1986)? In het Frans werd Malentendu à Moscou zes jaar na De Beauvoirs dood voor het eerst gepubliceerd, zelf had ze het verhaal uiteindelijk niet opgenomen in de bundel waarvoor het bedoeld was: La femme rompue.

De Beauvoir als denker

Of de hedendaagse Nederlandse lezer de 'vrije samenwerking' met De Beauvoir wil aangaan zal afhangen van de categorie waartoe die lezer behoort. Sommigen van ons hebben alles van De Beauvoir gelezen, sommigen kennen amper haar naam en daartussenin zit waarschijnlijk het grootste contingent lezers die haar kunnen plaatsen als beroemde feministe, icoon van het Parijs aan de linkeroever van de Seine en als de levensgezellin van Jean-Paul Sartre. Die middenmoot kent met een beetje goede wil twee titels van haar: Het tweede geslacht, bijgenaamd 'Das Kapital van het feminisme' en de roman De mandarijnen, waarvoor ze zestig jaar geleden de Prix Goncourt kreeg.

Juist voor die groep geldt: léés dit en u weet voortaan niet ongeveer, maar exact wie Simone de Beauvoir was. Het is niet alleen een tijdloos, compact icoontje van schrijfkunst, het biedt ook een goed inzicht in De Beauvoir als denker. Niet haar hele literaire oeuvre bestaat uit zulke geslaagde syntheses tussen verhaal en theorie, om het beleefd te zeggen.

Taal-seksisme

Terzijde, maar als eerbetoon aan dat gedachtengoed: het is toch opmerkelijk dat het wel 'levensgezellin' is, maar niet 'denkster'. In het Franse parlement woedt nu de discussie of het niet tijd is om aan zulk taal-seksisme iets te doen. Het Frans kent er krasse voorbeelden van: vooralsnog betekent madame la présidente niet mevrouw de voorzitter maar 'de vrouw van de voorzitter'. Een vrouwelijke voorzitter is madame le président. Horen we daar iemand knarsetanden op het kerkhof van Montparnasse?

Pedagogie van de vrijheid

De definitie van leesplezier in Misverstand in Moskou draait om de woorden 'vrije samenwerking'. De Beauvoirs werk is wel een 'pedagogie van de vrijheid' genoemd, vrijheid was de kern van haar engagement, van haar pleidooi voor feminisme en op het persoonlijke vlak ook van haar relatie met Sartre. 'De 'vrije samenwerking' moet niet worden opgevat als vrijwillig of ongedwongen, maar als onbegrensd, met oneindige mogelijkheden. Zo gebruikte De Beauvoir het begrip vrijheid ook in Het tweede geslacht. Vervolgens gaat het om de idyllische notie van samenwerking. Schrijver en lezer moeten open staan voor elkaar, voor de Ander. Daar toont zich het engagement van de globetrottende schrijfster die De Beauvoir ook was. Zij reisde in de jaren zestig met Sartre naar Rusland. Maar dat wil niet zeggen dat we deze novelle als autobiografisch moeten lezen. Het is een verhaal dat schrijver en lezer, in haar definitie, samen scheppen.

Meer over