Cultuur

Het Amsterdam Museum moet veel meer dan voorheen ‘van en voor iedereen’ zijn

De nieuwe collectiepresentatie van het museum biedt nadrukkelijk ruimte aan het andere verhaal: emancipatie, socialisme, tegencultuur.

Karolien Knols
Panorama Amsterdam, de nieuwe collectiepresentatie van het Amsterdam Museum. Beeld  Amsterdam Museum, Gert Jan van Rooij
Panorama Amsterdam, de nieuwe collectiepresentatie van het Amsterdam Museum.Beeld Amsterdam Museum, Gert Jan van Rooij

Panorama Amsterdam, de nieuwe collectiepresentatie van het Amsterdam Museum op de tijdelijke locatie aan de Amstel, begint met een plattegrond. De kaart werd in 1537 geschilderd door Cornelis Anthonisz., in opdracht van het stadsbestuur. Gezicht op Amsterdam in vogelvlucht is een van de topstukken. Je ziet huizen, kerken, kloosters, stadspoorten, de haven en schepen op de voorgrond. Het mag duidelijk zijn wat het perspectief is van de schilder, of meer nog, zijn opdrachtgevers: dit is een handelsstad, hier wordt geld verdiend.

Alles in deze presentatie draait om perspectief: welke verhalen over Amsterdam willen we vertellen? Die vraag houdt het museum al jaren bezig. ‘Geholpen door allerlei Amsterdammers, waaronder veel activisten en mensen van kleur’, zegt conservator Tom van der Molen, die een rondleiding geeft, is het museum zich gaan buigen over blinde vlekken. Over keuzes die voor de één het vieren van de geschiedenis betekende, maar voor de ander een confrontatie met een pijnlijk verleden.

Gezicht op Amsterdam in vogelvlucht, Cornelis Anthonisz., 1538. Beeld Amsterdam Museum
Gezicht op Amsterdam in vogelvlucht, Cornelis Anthonisz., 1538.Beeld Amsterdam Museum

Drie jaar geleden schrapte het Amsterdam Museum daarom de term Gouden Eeuw als synoniem van de 17de eeuw. Artistiek directeur Margriet Schavemaker verwoordde destijds in de Volkskrant de noodzaak tot het inclusiever maken van haar museum, van de héle museumwereld met een citaat van museuminnovator Nina Simon: ‘Hand over the key and start changing the room’. In de praktijk, zei Schavemaker, komt dat erop neer dat je moet samenwerken met mensen van buiten je museum, uit een breed en divers netwerk, dat je hen ook laat programmeren, omdat je alleen zo je collectie relevant en aantrekkelijk maakt voor meer mensen dan de vaste museumbezoeker.

Een tijdelijke verhuizing naar het immense onderkomen van Hermitage Amsterdam (de oorspronkelijke locatie, het oude Burgerweeshuis wordt verbouwd en is tot 2025 gesloten) is natuurlijk een hoop gedoe, maar biedt ook een kans. ‘Een oefening’, noemt conservator Van der Molen het, ‘om erachter te komen: hoe willen we hierna verder?’ Hij verwacht alle soorten reacties, van teleurstelling vanwege te weinig topstukken tot kritiek op de keuzen die zijn gemaakt – veel emancipatie en dekolonisatie. ‘Deze tentoonstelling is een tussenstand’, zegt hij. En alle commentaar is welkom.

De vernieuwde presentatie van het Amsterdam Museum Beeld  Amsterdam Museum, Gert Jan van Rooij
De vernieuwde presentatie van het Amsterdam MuseumBeeld Amsterdam Museum, Gert Jan van Rooij

We staan in een van de zijvleugels van de Hermitage en lopen langs de 250 objecten die een veelzijdig beeld van de geschiedenis van de hoofdstad moeten tonen. De presentatie (een ontwerp van Studio L A) bestaat uit twee met elkaar communicerende delen. Op de buitenwanden is, chronologisch, een greep uit de verhalen van de stad te zien – in grote stappen ga je daar van de 17de-eeuwse groepsportretten en de stadsgezichten van Hollandse meesters naar het in 2020 door Raquel van Haver geschilderde groepsportret van hedendaagse activisten uit de hiphop- en lhbti-gemeenschap. Waar op deze wanden de pracht en praal van de heersende elite aan het begin van de tijdlijn nog wordt gevierd, komt gaandeweg het ‘andere verhaal’ steeds sterker op: vrouwenemancipatie, socialisme, tegencultuur.

In het midden van de zaal bevindt zich het ‘laboratorium’ met doorkijkjes naar de buitenwanden. Hier worden de onderwerpen en de mensen belicht die ‘de levende geschiedenis van Amsterdam inkleuren’. Gay Games, Black Lives Matter, de ringen van het eerste getrouwde mannenkoppel. Maar ook: een portret van Ken Doorson, in 2016 aangekocht door het museum. Manumission Pauline heet het, naar de vrijgekochte Jacoba Paulina Huizum. ‘Dit was nu zo’n persoonlijke blinde vlek’, zegt Van der Molen. ‘Altijd gedacht dat de slavernij in 1863 werd afgeschaft door Willem III, en nooit geweten dat er vóór die tijd al een emancipatiebeweging in Suriname op gang was gekomen.’ Zoals de geschiedenis van dit portret vertelt: de in slavernij geboren Jan Houthakker werd vrijgekocht, om vervolgens tussen 1849 en 1863 zelf 129 anderen vrij te kopen, onder wie Paulina.

Naast de vaste collectie zijn er kleinere, elke zes maanden wisselende tentoonstellingen ingericht die de missie ‘dit museum is van en voor iedereen’, nadrukkelijk onderstrepen. Slechts 20 procent van de bezoekers is Amsterdammer – dat percentage moet omhoog.

Welkom in de Noordside, Amsterdam-Noord in het Amsterdam Museum.  Beeld  Amsterdam Museum, Gert Jan van Rooij
Welkom in de Noordside, Amsterdam-Noord in het Amsterdam Museum.Beeld Amsterdam Museum, Gert Jan van Rooij

Twee projecten mogen hier niet onbenoemd blijven: Welkom in de Noordside, samengesteld door Verdedig Noord, de beweging in Amsterdam-Noord die in opstand komt tegen de welvarende monocultuur die met de gentrificatie meekwam. Ze zetten er hun eigen iconen van sociale cohesie tegenover: snackbar, kapperszaak, het bankje waar iedereen hangt. Bij een foto van hoge nieuwbouw aan de Ranonkelkade aan het IJ hangt een tekstbordje: ‘Waar je eerst kon uitkijken over het water naar het Centraal Station, en waar je uitzicht nu wordt geblokkeerd door intimiderende nieuwbouw.’

Jacob Geel vertelt: terug naar een verbonden buurt is een ontroerende weerslag van gesprekken die gastcuratoren Fouad Lakbir en Jesper Buursink voerden in Amsterdam Nieuw-West met bewoners van een inmiddels gesloopte flat. Hier heb je het gevoel echt in de levens van die mensen te stappen: van de oudste bewoners, die een lijst aanlegden van alle bijnamen die ze buurtbewoners gaven in de 51 jaar dat ze hier woonden, tot Dirk, de man met pet en snor en pitbull en een onvermoed tekentalent.

Geruisloze opening

Op 24 februari brak de oorlog in Oekraïne uit. Vanwege de betrekkingen van Hermitage Amsterdam met Rusland, waar het Amsterdam Museum tot 2025 onderdak vindt, besloot het museum de feestelijke opening op 5 maart niet te laten doorgaan. Met de breuk tussen Hermitage aan de Amstel en Hermitage St.-Petersburg, op 3 maart, werd besloten de tentoonstelling alsnog voor publiek te openen, zonder feestelijkheden.