Film

Herr Bachmann und seine Klasse is een ontroerende documentaire over een bevlogen leraar

Eerst zou het stadje Stadtallendorf centraal staan in de nieuwe film van Maria Speth. Maar toen stuitte ze op Bachmann en zijn klas vol kinderen die vaak eerder Turks, Russisch of Bulgaars spreken dan Duits.

Kevin Toma
Herr Bachmann und seine Klasse. Beeld
Herr Bachmann und seine Klasse.

Sommige ouders schijnen te denken dat meneer Bachmann, zeker een van de allersympathiekste leraren uit de filmgeschiedenis, alleen muziekles geeft. Een begrijpelijke misvatting, als je de drieënhalf uur durende documentaire bekijkt die de Duitse cineast Maria Speth over Bachmann en zijn klas maakte. Er ligt altijd een gitaar klaar op het bureau van de ontspannen in zijn stoel hangende, hoodie en beanie dragende zestiger. Een leerling mag zijn uurtje biologie rustig overslaan als hij niet genoeg aan muziek maken is toegekomen. Duits en maatschappijleer giet Bachmann graag in liedjesvorm, of in een absurd relaas over een tafel die verliefd wordt op, natuurlijk, een gitaar. ‘De tafel was totaal gefrustreerd. Wie weet wat gefrustreerd betekent?’

Die laatste scène zit helemaal aan het begin van Herr Bachmann und seine Klasse, waarmee Speth de Zilveren Beer-juryprijs won op het Filmfestival van Berlijn. Als toeschouwer heb je dan nog een flinke achterstand op de scholieren. Waar jij een Bill Murray-achtige clown ziet die 12- tot 14-jarigen vermoeit met een duf onzinverhaaltje, hebben diezelfde kinderen hem al lang in hun hart gesloten. En dan niet omdat ze bij hem maar wat aan kunnen rotzooien – indien nodig is Bachmann onvermurwbaar – maar omdat hij hen werkelijk ziet, serieus neemt, uitdaagt en inspireert.

Hoe kan een documentaire recht doen aan zo’n bevlogen man? Hoe wordt de sfeer in zijn klas niet alleen voelbaar, maar ook zo overgebracht dat je denkt: had ík maar zo’n leraar gehad?

Oorspronkelijk had Speth, die in 2001 op het IFFR een Tiger Award won met het drama In den Tag hinein, een ander onderwerp voor ogen: Stadtallendorf, het bijna 21 duizend inwoners tellende industriestadje waar Bachmanns basisschool zich bevindt. Vanwege de centrale ligging bouwden de nazi’s er tijdens de Tweede Wereldoorlog gigantische wapenfabrieken, waar voornamelijk dwangarbeiders uit Oost-Europa aan het werk werden gezet. Na de oorlog bleven de meeste van hen er wonen, waardoor de plaats van dorp tot stad uitgroeide. In de jaren zestig kwamen de Turkse gastarbeiders en ook zij bleven en stichtten gezinnen. De geschiedenis van Stadtallendorf is die van Duitsland, maar dan gecondenseerd en geconcentreerd.

Dat was wat Speth wilde tonen, en zo kwam ze niet alleen uit bij de fabrieken, kebabzaken, kerken en moskeeën, maar ook bij Bachmanns klas in de Georg-Büchner-Gesamtschule. Een klas vol kinderen die vaak eerder Turks, Russisch of Bulgaars spreken dan Duits. Als Speth ergens een dwarsdoorsnede kon vinden van Stadtallendorf, dan was het dáár, besefte ze. Waarna de rollen zich omdraaiden: de school trad op de voorgrond, de rest van de stad werd omlijsting.

Regisseur Maria Speth.  Beeld Getty Images
Regisseur Maria Speth.Beeld Getty Images

Vervolgens hoefde Speth het wiel niet opnieuw te vinden. Herr Bachmann staat in een fraaie traditie van school- en onderwijsdocumentaires, van Frederick Wisemans High School (1968) tot De kinderen van juf Kiet (Petra en Peter Lataster, 2016). Nicolas Philiberts Être et avoir (2001) lijkt als voornaamste model te hebben gediend. Net als die film versmelt het op schoolbankhoogte gedraaide Herr Bachmann helemaal met de bubbel van de klas, alsof Speth en cameraman Reinhold Vorschneider zich volkomen transparant door het lokaal bewogen. Ze waren dan ook goed vertrouwd met de leerlingen: voorafgaand aan de opnamen brachten ze veel tijd met hen door. ‘We hielpen bij het huiswerk, aten met hen, maakten samen muziek’, vertelde Speth in een interview op businessdoceurope.com.

In navolging van Être et avoir speelt Herr Bachmann zich af gedurende één beslissend schooljaar, zonder nadruk op het verstrijken van de tijd: dat zie je alleen aan de kleren van de kinderen, het uitzicht en Bachmanns gestaag groeiende baardje. En zoals meester Georges Lopez aan het einde van Être et avoir met pensioen gaat, zo neemt ook Dieter Bachmann in Speths documentaire afscheid van zijn lange onderwijsloopbaan. Dat besluit wordt duidelijk als de film al twee uur bezig is, en komt ook voor de toeschouwer als een schok. Wat moet de school zonder de E.T. onder de leraren, zoals een vriend van Bachmann hem noemt? Op zo’n moment betaalt de relaxte speelduur zich uit. Zoals Bachmann de tijd neemt voor zijn leerlingen, zo neemt de film alle tijd voor hém en zijn anti-autoritaire aanpak.

Dat levert prachtige, ontroerende scènes op. Zoals Bachmanns gesprekken met de oorspronkelijk zo timide Rabia, die in zijn klas steeds autonomer en zelfverzekerder is geworden maar nu misschien naar een andere stad moet verhuizen. Aanstekelijk is Bachmanns geloof in het zangtalent van de Bulgaarse, ontwapenende Stefani. Tijdens een oudergesprek haalt hij haar geduldig over tot het zingen van een Turks liedje, terwijl haar vader even verlegen als verrukt toekijkt.

‘U bent een goede, emotionele leraar’, zegt de man tegen Bachmann. Je kunt het alleen maar hartgrondig met hem eens zijn.

De kinderen in Herr Bachmann und seine Klasse. Beeld
De kinderen in Herr Bachmann und seine Klasse.

Titanenklus

De montage van het in 2018/2019 opgenomen Herr Bachmann was een titanenklus. Speth had geen geld om een editor te betalen en moest zelf een behapbare film kneden uit de 200 uur aan ruwe opnamen. Het kostte haar bijna twee jaar, tot in de coronalockdowns, om het materiaal tot acht uur terug te snoeien. ‘Dat was de eerste keer dat ik mijn film in één dag tijd kon kijken’, zei ze tegen businessdoceurope.com.