postuum

Hermann Nitsch (1938-2022), kunstmysticus voor zijn aanbidders, perverseling volgens zijn critici

Wat rookmagiër Robert Jasper Grootveld was voor Nederland en kunstgoeroe Joseph Beuys voor Duitsland, was de ‘Wiener Aktionist’ Hermann Nitsch voor Oostenrijk.

Rutger Pontzen
Hermann Nitsch in 2013. Beeld Getty Images
Hermann Nitsch in 2013.Beeld Getty Images

De ingrediënten waren vanaf de jaren zestig ongeveer hetzelfde: enkele naakte vrouwen en mannen, een berg broden en vissen, druiven en tomaten, kilo’s ingewanden en een paar honderd liter bloed. En een geslacht varken dat opengesperd op een rek is vastgebonden. De urenlange, soms dagenlange performances die de Oostenrijkse kunstenaar Hermann Nitsch daarmee uitvoerde riepen niet alleen bewondering op (veelal in de kunstwereld), maar ook afschuw (bij dierenactivisten).

Voor de een was hij een belangrijke ontregelaar en kunstmysticus; voor de ander een perverseling die enkel ‘kunst- en cultuurbagger’ afscheidde. De kunstenaar zelf stierf afgelopen week op 83-jarige leeftijd, na een ‘ernstig ziekbed’, zoals zijn familie laat weten.

Nitsch paste in zijn tijd. Zoals we in Nederland tijdens de hippiejaren Robert Jasper Grootveld, de ‘rookmagiër’ hadden, die onder het aanroepen van ene ‘Klaas’ op het Leidseplein in Amsterdam rondsprong, en in Duitsland kunstgoeroe Joseph Beuys de mythische betekenis van vet en vilt aan een dode haas uitlegde, zo had Wenen zijn Hermann Nitsch. Zijn controversiële optreden moest je dan ook in de Oostenrijkse context zien: rooms-katholieker dan Italië, uiterst conservatief en met een publiekelijk pak boter op het hoofd door de enthousiaste ontvangst van A. Hitler in 1938. En dus een land waartegen je eens flink moest schoppen. Maar wel in de taal van de onderliggende cultuur.

Hermann Nitsch. Beeld Roland Rudolph
Hermann Nitsch.Beeld Roland Rudolph

Dus leek het theatrale optreden van Nitsch verdomd veel op een katholieke eredienst, met vergelijkbare rituelen en ingrediënten. Bloed en vlees waren synoniemen voor wijn, water en brood van het Laatste Avondmaal. Daarbij gedroeg de bebaarde kunstenaar, veelal in een witte jurk, zich als de opperpriester die de regie stevig in de hand hield, geholpen door een paar dozijn assistenten.

Door de rituele vorm die door de jaren weinig veranderde, kon Nitsch’ Orgien-Mysterien-Theater, zoals de titel officieel luidde, uitgroeien tot een klassieker onder de kunstperformances. Van oorsprong behoorde Nitsch tot de club van Wiener Aktionisten, die gulzig omsprongen met lichaamssappen en -substanties. Bentgenoten waren destijds Günter Brus, Otto Muehl en Rudolf Schwarzkogler. Overeenkomstige opbeurende thematiek: de zwartgalligheid van de mens, de behoefte aan zelfverminking plus de verwerking van een oorlogstrauma.

Hermann Nitsch, 1962. Beeld Hermann Nitsch
Hermann Nitsch, 1962.Beeld Hermann Nitsch

Of zijn pseudoreligieuze, maar zeer fysieke performances ook bij Nitsch met zijn verleden te maken hadden, was wellicht een goede vraag aan stadsgenoot Sigmund Freud geweest. Neemt niet weg dat de eerste jaren van zijn leven medebepalend zullen zijn geweest. Dat hij jarenlang op school iedereen met ‘Heil Hitler’ moet begroeten, zijn vader in Rusland werd gedood en hij als kind met regelmaat in de schuilkelders zat. De veronderstelde woede en frustratie verklaren wellicht het sadomasochistische gehalte van zijn happenings.

Van Nitsch’ optredens bleven enkel de attributen en restanten over: de honderden lakens en doeken die tijdens de evenementen met bloed en ingewanden waren overgoten en besmeurd. Ze verbeelden slechts op minimale wijze de zinnenprikkelende ‘Aktionen’ die door Nitsch en de zijnen urenlang werden uitgevoerd.

Nitsch maakte ook schilderijen met bloedrode verfspetters. Niet het resultaat van performances, maar van action painting. Een grote installatie met zulk rood gespetter is nu te zien in Nitsch’ tentoonstelling in Venetië. De kunstenaar stierf een dag voordat de tentoonstelling opende.

Hermann Nitsch, 20th Painting Action, Fondamenta S. Biagio, Venetië, t/m 10/7.

Meer over