Oog voor detail

Handwerkende vrouwen in schilderijen zijn odes aan stille concentratie

Veel van wat wij doen, voelen en vrezen, hebben kunstenaars al eeuwen opgemerkt. Wieteke van Zeil verbindt kunstdetails aan de actualiteit. Deze week: handwerkhanden.

null Beeld Granger
Beeld Granger

Behalve bij sport, dans of ballet ben ik niet gewend te zoeken naar de betekenis van een beweging. Bij alledaagse handelingen let je daar niet op. Tot ik op school eens de geschiedenis van schoenen onderzocht, en in een boek las dat hoge hakken de billen van vrouwen omhoog duwen om daarmee haar vrouwelijke uitstraling te versterken. Op hakken lopen gaat ook al niet erg snel, wat de vrouw op hakken nog onmachtiger maakt dan de man. Het is lang geleden, ik kan de bron niet meer achterhalen, maar het was een openbaring. Kan een schoen politiek zijn? Echt?

Onlangs schreef Cécile Narinx over de tentoonstelling Haute Bordure in Leeuwarden: ‘Wat borduren extra populair maakte: je handen en armen bewogen er zo sierlijk van.’ En die snap ik wel meteen. Want in de schilderkunst is het vergeven van de bordurende en naaiende vrouwen, en hun handen staan altijd centraal als een soort magisch centrum. Alsof ze een metafoor zijn voor haar scheppende kracht als vrouw – of die van de kunstenaar.

null Beeld Granger
Beeld Granger

Bij deze moederhanden in Mary Cassatts schilderij Young Mother Sewing (1900) kun je dat goed zien: ze geven bijna licht. Zachte huid in het zonlicht, vingers die sierlijk gebogen zijn om het pietepeuterige naaldwerk te kunnen beheersen, schort en witte lap die bijna een aura vormen om de handen.

Handwerkende vrouwen in schilderijen zijn odes aan stille concentratie. Zulke concentratie, wisten we al van de schilderijen van Johannes Vermeer, roept bewondering op; de vrouw hoeft ons er niet bij, ze is bezig, dat zie je toch. Niet storen. Dat vingers zich vanzelf sierlijk vormen als je een naald hanteert, is ook mooi te zien in een tekening van ene Henricus Couwenberg in het Rijksmuseum.

H. W. Couwenberg, Studie van een hand met naald, 1830-45, Rijksmuseum. Beeld Rijksmuseum
H. W. Couwenberg, Studie van een hand met naald, 1830-45, Rijksmuseum.Beeld Rijksmuseum

Tegenwoordig leren lang niet alle vrouwen te naaien of borduren. Ik denk bij zo’n schilderij als dit ook eerder aan mijn oma dan aan mijzelf. Het typisch vrouwelijke creatieve handwerk is, omdát het typisch vrouwelijk was, met het badwater weggegooid toen vrouwen nieuw terrein konden verkennen, op de arbeidsmarkt, met studie en andere dingen die eerder voorbehouden waren aan mannen. Al komt er weer iets meer aandacht voor nu, terecht; feminisme hoort niet het einde te zijn van tradioneel vrouwelijke zaken, het zou juist herwaardering ervan moeten betekenen. Handwerken kan zelfs politieke betekenis hebben. Op subtiele manieren tonen vrouwen er wereldwijd hun solidariteit en verzet mee.

En dat brengt me bij nog iets wat ineens opvalt in al die naald-en-draadvoorstellingen; de gezamenlijkheid van de vrouwen. Hier verbeeld als moeder-dochter-band: het kind hangt ongevraagd op de schoot, verveeld en vertrouwd tegelijk, moeder tolereert het, ze kan gewoon doorgaan met haar ding (dat dit in het echt geen moeder en dochter waren maar modellen, doet daar niks aan af: Mary Cassatt verbeeldde het overtuigend).

Het fijne van handwerk is dat je er, in tegenstelling tot appen of ander schermgedrag, prima een gesprek bij kunt voeren. Het heeft zelfs voordelen elkaar niet de hele tijd aan te hoeven kijken, weet elke ouder die wel eens met een puber Een Gesprek wilde voeren. Dat is het mooiste; niet de stille concentratie, maar de mogelijkheid van het ongedwongen samenzijn.

Mary Cassatt, Young Mother Sewing, 1900, olieverf op doek, 92,4 x 73,7 cm, Metropolitan Museum of Art, New York.

H. W. Couwenberg, Studie van een hand met naald, 1830-45, Rijksmuseum.

Jac. Van Looij, Twee naaiende vrouwen, Rijksmuseum

Renoir, Lise Sewing, 1867-68, Dallas Museum of Art.

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Jac. Van Looij, Twee naaiende vrouwen, Rijksmuseum Beeld Rijksmuseum
Jac. Van Looij, Twee naaiende vrouwen, RijksmuseumBeeld Rijksmuseum
Renoir, Lise Sewing, 1867-68, Dallas Museum of Art. Beeld Dallas Museum of Art
Renoir, Lise Sewing, 1867-68, Dallas Museum of Art.Beeld Dallas Museum of Art
Meer over