Handelaar in treffende kunst

Zo op het eerste gezicht is het gewoon een van de vele portretten die hij schilderde. Uiteraard zeer krachtig gedaan, zoals alleen Lucas Cranach de Oudere (1472-1553) dat kon, en waarmee hij bij leven al een van de beroemdste schilders van zijn tijd was....

Iets meer feitenkennis toont echter de enorme lading van dit werk: het is een portret van een nog jonge Martin Luther, die door keizer Karel V vogelvrij is verklaard, omdat hij zich verzette tegen de heersende kerkelijke opvattingen. Velen dachten dat de inmiddels immens populaire jonge reformator al dood was. Maar hij was ondergedoken, vermomd als de adellijke ‘jonker Jörg’ met baard.

In een uitgekiende PR-strategie, zette Luther de kunst in. Hij liet zijn vriend Cranach een portret van hem schilderen om te laten zien dat hij de strijd nog allerminst had opgegeven. Cranach beeldt hem af als een echte held: de kin ferm omhoog, de blik vastberaden en fel, de lippen wilskrachtig.

Het is slechts één van de ruim honderd schilderijen op de tentoonstelling Cranach der Ältere in het Städel Museum in Frankfurt, waarmee niet alleen de kunde, maar zeker ook de enorme invloed van Cranach wordt gedemonstreerd. Niet voor niets is hij als ‘schilder van de reformatie’ de geschiedenis ingegaan, de man die het beeld van Luther bepaalde.

In 1529 creëerde Cranach met een paar kenmerken een van de beroemdste portretten van Luther: Luther ging trouwen, en Cranach beeldde hem af als een keurige heer met zijn kersverse echtgenote naast hem. Het was het beste beeld wat Luther zich kon wensen. Hier wordt de oproerkraaier, een monnik die tegen de regels getrouwd is, zo neergezet zodat zijn aanhangers weten: deze man kunnen we vertrouwen.

Je zou met dergelijke voorbeelden haast denken dat een dergelijk virtuoze propagandist als Cranach het vuur van de reformatie overal wilde verspreiden. En zeker, in Cranach vond Luther de beste imagebuilder die hij zich kon wensen. Cranach werkte later ook mee aan de opkomst van een nieuwe, op protestantse basis rustende beeldtraditie. Maar dankzij de grootte en de degelijkheid van de overzichtstentoonstelling in Frankfurt, is het beeld dat blijft hangen toch zeker ook dat van een pragmaticus, een handelaar in treffende beelden.

Even zo gemakkelijk werkte Cranach namelijk voor de grootste aartsvijand van Luther, kardinaal Albrecht von Brandenburg. Even zo gemakkelijk ook ging hij tijdens de Reformatie gewoon door met ‘ouderwetse’ Maria-beelden en andere voorstellingen te schilderen, die bij de kerk in Rome op goedkeuring konden rekenen.

En toen het helemaal niet meer gewaardeerd werd in de protestantse gebieden om je met religieuze voorstellingen bezig te houden, richtte Cranach zich vol enthousiasme op portretten van de hovelingen of op genrevoorstellingen over bijvoorbeeld ‘oude-man-met-veel-te-jonge-vrouw’ die de mensen aan het lachen moesten maken. En natuurlijk, om het maar gewoon hardop te zeggen: op de erotiek.

Cranach is immers óók de man geworden die dankbaar gebruik maakte van de nieuwe mythologische thema’s om eigenhandig een volledig nieuw schoonheidsbeeld te creëren. Een vrouwentype, dat vooral via het beroemde motief ‘Venus met de honing stelende Amor’, tussen het talloze naakt in de kunstgeschiedenis direct herkenbaar er uit springt: met haar amandelvormige ogen, de benen lang en blank, het buikje wat naar voren, de borsten klein en appellig, is zij als ‘noordelijk’ naakt tegenover de zuidelijke schoonheden van bijvoorbeeld Botticelli komen te staan.

Is pragmatiek erg? Nee, natuurlijk. Maar niet ver van Frankfurt, in Karlsruhe is een expositie van tijdgenoot Matthias Grünewald te zien (in Madrid is ook nog een Dürer/ Cranach-expositie te zien, zodat in Duitsland van het ‘jaar der oude meesters’ wordt gesproken). Het verschil is veelbetekenend. Grünewald werkte haast anoniem, volledig in dienst van de diepgang. In vergelijking daarmee is Cranach virtuozer en veelzijdiger, maar zijn grootste passie straalt hier toch vooral uit zijn onstuimige artistieke ondernemersschap.

Meer over