Gruwelijke ervaringen uit legertijd in Of Men and War

'Of Men and War' toont de trauma's van Amerikaanse Irak-gangers. De Franse cineast Laurent Bécue-Renard bracht maanden door met veteranen. Zijn film werd gisteravond genomineerd voor een IDFA-award.

Bor Beekman
Een ex-militair helpt zijn dochter bij het rekenen in Of Men and War. Beeld
Een ex-militair helpt zijn dochter bij het rekenen in Of Men and War.Beeld

Een van de meest onthutsende beelden op het IDFA is tegelijk alledaags. Een vader helpt zijn dochtertje van een jaar of 5 bij haar schoolwerk, thuis aan tafel. Ze maakt een foutje bij het tellen. En dat frustreert hem, onevenredig. Hij oogt alsof hij de tafel wil oppakken en door de kamer wil smijten, op z'n minst. Alsof zijn dochter hém iets aandoet.

De vader is ex-militair, een van de twaalf veteranen die zich maandenlang liet filmen voor het robuuste oorlogsdocument Of Men and War. Die film, een dik twee uur lang commentaarloos verslag van de therapeutische sessies van getraumatiseerde Amerikaanse Irak-gangers, werd gisteravond genomineerd voor de IDFA-award voor lange documentaire.

'Het is bíjna doodgewoon, die scène tussen vader en dochter', beaamt regisseur Laurent Bécue-Renard (48). 'Maar we weten dan al dat die man iets verstopt, iets opkropt, we kennen zijn spanningen. Hij doodde een vriend, per ongeluk. Hij draagt dat mee.'

Posttraumatische stress

De Franse filmmaker en journalist maakt al eens een film over oorlogstrauma's, in Bosnië. In de nasleep hoorde hij van ene Fred Gusman van The Pathway Home, een financieel niet door het leger gesteund opvangcentrum voor beschadigde Amerikaanse militairen. De man, een veteraan van de Vietnamoorlog, ontfermde zich al sinds de late jaren zeventig over teruggekeerde soldaten die kampen met psychische problemen. 'Wat me interesseerde aan Fred is dat hij niet empirisch werkt, niet volgens een vaste methode. Hij publiceert geen onderzoeken, werkt op basis van gevoel en ervaring. Hij is een meester op het gebied van posttraumatische stress, maar slechts ín de kliniek. Iemand ook die nooit zegt: we gaan je genezen.'

Bécue-Renard hing eerst maandenlang rond in het centrum in Californië, zonder te filmen. Hij was er eerder dan de patiënten die te zien zijn in Of Men and War. 'De stap om in therapie te gaan, is voor die mannen veel groter dan de stap om daarbij gefilmd te worden. We hadden als regel dat ze ons elk moment mochten wegsturen, maar dat kwam nooit voor.'

Genomineerd

Gisteravond zijn de nominaties voor de IDFA Awards bekend gemaakt. In de categorie beste documentaire op speelfilmlengte zijn Of Men and War (Laurent Bécue-Renard), Something Better to Come (Hanna Polak), Democrats (Camille Nielsson) en Those Who Feel the Fire Burning, het poëtische vluchtelingenportret van de jonge Nederlandse filmer Morgan Knibbe.

Voor middellange documentaire (tot 60 minuten) dingen nog mee: Me Girl, Me Princess, Kamchatka - The Cure for Hatred en The Storm Makers.

Voor beste Nederlandse documentaire zijn genomineerd: Killer Slope (Geertjan Lassche), Ghosts from the Past (Cinta Forger, Walther Grotenhuis) en The New Rijksmuseum - the Film (Oeke Hogendijk).

De Awards worden vrijdagavond uitgereikt in het Compagnietheater in Amsterdam.

Traumakamer

De filmer stelde zelf geen vragen. 'Dat zou verkeerd zijn. Fred, de therapeut, doet zijn werk. Al heeft de camera wel invloed op het proces, natuurlijk. Die werd deel van de therapie, onderstreepte het feit dat ze zich blootgaven, dat er iemand naar ze luisterde.'

In de zogenoemde 'traumakamer', waar de gesprekssessies plaatsvonden, met meerdere mannen tegelijk, was een soort mobile voor microfoons aan het plafond aangebracht. Hoewel hij niks censureerde, stelt Becué-Renard, hield hij wel rekening met de veteranen bij de montage. 'Dus niet enkel: kan deze persoon leven met wat hij in de film zegt? Maar ook: kunnen zijn kinderen én kleinkinderen ermee leven? Dat was onze leidraad.'

Legertijd

Vooral in het laatste segment van de film diepen de veteranen gruwelijke, diep weggestopte ervaringen op uit hun legertijd. 'Ik moest wel eens zeggen: dit kan niet in de film. Dat betrof een oorlogsdaad, ja. Geen misdaad, zeg ik erbij. Maar een oorlogsdaad die verkeerd zou kunnen worden begrepen.' In Of Men and War vraagt een getraumatiseerde militaire medicus zich af of hij een zwaar gewonde Iraakse vrouw opzettelijk te weinig hulp gaf, uit woede over de dood van een legermaat. 'Ik betwijfel of dat écht zo is', zegt de regisseur, 'daarom kon het in de film. Ik denk dat zijn perceptie is. Het is oorlog, je bent moe, iedereen om je heen gaat dood, je bent niet altijd perfect.'

Op één militair na, die meereisde naar de wereldpremière in Cannes, zagen de mannen de film nog niet. 'In overleg met het centrum doen we dat binnenkort, met z'n allen. In het weekend, met de families van de ex-militairen. We willen niet dat ze dit alleen zien, thuis op een dvd'tje. Dat vond therapeut Fred ook geen goed idee.'

Meer over