InterviewRijksbouwmeester Floris Alkemade

‘Grote zorgen kunnen ook maatschappelijke winst opleveren’

Het gaat om de kunst van richting te veranderen, stelt rijksbouwmeester Floris Alkemade. Maar hoe doe je dat? De Volkskrant selecteerde een aantal opmerkelijke passages uit zijn essay en vroeg Alkemade om uitleg.

Floris Alkemade in 2016. Beeld Hollandse Hoogte / Truus van Gog
Floris Alkemade in 2016.Beeld Hollandse Hoogte / Truus van Gog

Hoe weten de Hadza, een jagervolk in Tanzania, in de meest barre omstandigheden te overleven? Onderzoekers ontdekten dat zij op onbekend terrein een op het eerste gezicht chaotische route volgen. Op zoek naar voedsel lopen ze in verschillende richtingen afwisselend kortere en langere stukken, waarbij ze op sommige plekken blijven ‘hangen’ om intensief te zoeken. Deze instinctmatige strategie, die je ook ziet bij haaien, bijen en vogels, staat bekend als een survival pattern of de ‘Lévy-vlucht’, naar de Franse wiskundige die het bestudeerde.

Rijksbouwmeester Floris Alkemade spreekt van ‘de kunst om van richting te veranderen’ en maakte dat tot de ondertitel van zijn essay De toekomst van Nederland, dat hij in april presenteerde in het Amsterdamse debatcentrum De Balie.

De rijksbouwmeester, in 1806 voor het eerst aangesteld als Architect des Konings, is vandaag de dag een adviseur die het Rijk – gevraagd en ongevraagd – advies geeft over de architectuur en stedelijke omgeving van het rijksvastgoed. Hij heeft daarbij een onafhankelijke positie.

In De Toekomst van Nederland heeft Alkemade de inzichten gebundeld die hij opdeed tijdens de talloze gesprekken en lezingen die hij de afgelopen jaren gaf. Hij stelt dat we ‘in een revolutionaire tijd leven’, van klimaatverandering, energietransitie en vergrijzing. Ingewikkelde kwesties die vragen om een koerswijziging. De coronacrisis waar we middenin zitten, maakt dat eens te meer duidelijk.

Alkemade – ‘schaamteloos optimistisch’, zoals Volkskrant-columnist Bert Wagendorp hem eens noemde – denkt dat deze grote vragen behalve grote zorgen ook enorme maatschappelijke winst kunnen opleveren, althans voor wie de kunst beheerst om van richting te veranderen. Maar hoe doe je dat? De Volkskrant selecteerde een aantal opmerkelijke passages uit zijn essay en vroeg Alkemade om uitleg.

Met de manier waarmee een maatschappij omgaat met de ouderen, wordt op ondubbelzinnige wijze blootgelegd wat de ware principes en doelstellingen ervan zijn.

‘Ik zie dit citaat (uit De ouderdom van Simone de Beauvoir, 1970) als een lakmoesproef, om te testen of we juist handelen. Als onze omgang met de kwetsbaarsten oké is, dan komt het met de rest ook goed. Zo niet, dan is er reden voor wantrouwen, dan ontbreekt een cultuur van sociaal gevoel, en dat is wat een maatschappij verder brengt. We zijn zó gewend om alles in financiële waarden af te meten, in procenten en spreadsheets. De economische crisis liet al zien dat het een te dunne laag is om op te bouwen. Waarom sturen we niet meer op morele waarden die ondubbelzinnig goed zijn?’

Voor iedere Nederlander zijn er op deze wereld 453 niet-Nederlanders. Toch maakt het uit hoe een klein land als Nederland zich opstelt.

‘Er wordt wel gezegd dat het behalen van de Nederlandse CO2-doelstellingen een druppel op een gloeiende plaat is. Dat is een drogreden. Het gaat niet alleen om duurzaam handelen, maar ook om kennisontwikkeling op dat gebied. Onze cultuur is gebaseerd op het leven met water, het integreren van de natuurkrachten in ontwerpen voor polders, dijken en steden. Voor ons is dat vanzelfsprekend, voor de rest van de wereld niet. We hebben die ontwerptraditie, we zijn welvarend en goed georganiseerd. Dat schept een verantwoordelijkheid. En voor wie dat niet ziet, is er een economisch belang: kennis als exportproduct.’

Voor de terugtredende overheid is ‘sober en doelmatig’ mantra, dogma en bezweringsformule ineen. Een uitstekende doelstelling, behalve daar waar het visieloosheid maskeert.

‘De stikstofdiscussie is een goed voorbeeld van hoe de kortetermijnmanier van denken kan vastlopen. Dat probleem zag je al jaren aankomen, maar politici reageerden door met cijfers te schuiven en zo de Europese wetgeving te omzeilen. Men was er nog trots op ook. Op die manier geeft sober en doelmatig een vertekend beeld van wat echt nodig is en worden initiatieven in de kiem gesmoord. Er zit een vreemde schizofrenie in onze cultuur. Op veel terreinen tonen we ons almachtig, maar tegelijkertijd blijven we even onmachtig als altijd om te voorkomen dat we een spoor van verwoesting achterlaten.’

De coronacrisis toont een kwetsbaarheid die we dachten te hebben achtergelaten. We leken de natuur onder controle te hebben, nu blijkt eens te meer dat we de balans tussen cultuur en natuur moeten hervinden.

‘Of we het nu echt anders gaan doen? Veel zal afhangen van hoelang deze crisis duurt. Wellicht zijn we na de zomer back in business en is dit een vervelende herinnering die we razendsnel weer vergeten. Maar als het langer duurt, denk ik dat we wel veranderingen gaan zien. Dan gaan we wellicht minder reizen, blijven we deels online werken, kunnen we anders wonen. Misschien minder in een appartement in de Randstad, en meer in een verbouwde boerderij in de Achterhoek, in contact met de natuur. Als 10 procent van de bevolking die weg inslaat, is dat het begin van een heel ander Nederland. De kunst is om dat wat we moeten veranderen te koppelen aan dat wat we graag willen veranderen.’

Floris Alkemade: De toekomst van Nederland – De kunst van richting te veranderen
Uitgeverij Thoth; 144 pagina’s; € 16,95

null Beeld

Floris Alkemade

Floris Alkemade (1961) is architect en stedelijk ontwerper. Na zijn afstuderen bij Rem Koolhaas aan de TU Delft was hij 18 jaar lang verbonden aan het bureau OMA. Hij was lector aan de Amsterdamse Academie van Bouwkunst en curator van de Internationale Architectuurbiënnale Rotterdam 2018. In 2015 trad hij aan als rijksbouwmeester, in september 2020 eindigt zijn termijn. De vacature voor de nieuwe rijksbouwmeester staat nog open.

Meer over