Grootvader was een 'loepzuivere nazi'

Er zijn in het Duitse taalgebied in de loop der jaren nogal wat boeken verschenen, met de vraag: broer/vader/ opa, wat deed jij tijdens de oorlog. De geschiedenis van de familie moest dringend worden onderzocht. Dat begon in de jaren zeventig met Die Reise, waarin Bernward Vesper rebelleerde tegen zijn vader, de nazi-dichter Will Vesper. Ruim tien jaar geleden verschenen Mijn broer bijvoorbeeld, waarin Uwe Timm schreef over zijn broer die zich vrijwillig bij de Waffen-SS had gemeld, en Unscharfe Bilder, een roman van Ulla Hahn over een vrouw die meer wilde weten over het oorlogsverleden van haar vader. Vorig jaar kwam Anne Weber met haar indrukwekkende Ahnen - Ein Zeitreisetagebuch over haar zoektocht naar haar voorouders.

In 2014 verscheen de debuutroman van de historicus Per Leo, Flut und Boden, waarvan nu een Nederlandse vertaling is verschenen. De roman heeft een autobiografisch karakter. In 1995 verkeerde de student Leo in een crisis. Bij het leeghalen van het huis van zijn grootmoeder stuitte hij op de verborgen nazilectuur van zijn twee jaar eerder gestorven grootvader. Deze was een 'loepzuivere nazi' en SS-officier geweest. 'Zo was ik een nazikleinkind geworden.' Opmerkelijk is dat hij dat 'een vooruitgang' noemt. 'De paniek was weg.'

Uitvoerig en goed

In Vloed en bodem wordt het naziverleden ingebed in de familiegeschiedenis, waarin niet alles slecht was. Die geschiedenis heeft zich grotendeels afgespeeld in Vegesack, een havenstadje in de buurt van Bremen. Het was een familie van scheepsbouwers, dominees en een leraar aan een gymnasium. Deze leraar had vier zonen, van wie er twee, Martin en Friedrich, een hoofdrol vervullen.

Het waren twee ongelijke broers. Friedrich, de opa van de auteur, was geen studiebol, wilde liever leven in de natuur en belandde in 1934 bij de SS, waar hij carrière maakt en in 1938 chef werd op het rassendepartement, waar het misdadige racisme van de nazi's werd uitgevoerd. In 1945 werd het nationaal-socialisme verslagen, maar uit het hoofd van Friedrich was het nog niet verdwenen.

Martin, de oudoom van de schrijver, had een geheel ander karakter. Standvastig en zachtaardig was hij, studeerde astronomie en chemie en was een liefhebber van Goethe. In 1938 gelastten de nazi's zijn sterilisatie, omdat hij leed aan de ziekte van Bechterew.

Twee broers, beiden uit de klasse van bezit en academische vorming, maar totaal verschillende levenswegen. Een verklaring is er niet. Leo kan alleen maar vertellen hoe het is geweest en dat doet hij diepgaand, uitvoerig en goed.

Meer over